Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 6 lipca 2022 r., sygn. akt I GSK 952/22

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu (dalej: WSA lub Sąd I instancji) wyrokiem z 26 stycznia 2022 r. sygn. akt I SA/Op 530/21 – po rozpoznaniu sprawy ze skargi P. M. (dalej: skarżący) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ lub ZUS) z 6 kwietnia 2020 r., nr 590/2020, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne – oddalił skargę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, zaskarżając ten wyrok w całości, wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), zarzucono:

Naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. 1) art. 1 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256; dalej: k.p.a.) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie przez Sąd I instancji wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji i uznanie, iż:
2. a) organ rentowy w sposób wyczerpujący dokonał oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, co w konsekwencji skutkowało błędnym ustaleniem sytuacji finansowej skarżącego i przyjęciem, iż w stosunku do skarżącego nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności składek, a skarżący pomimo swojej trudnej sytuacji finansowej jest w stanie opłacić zaległe składki, zwłaszcza, że organ rentowy nie porównał sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności i jednocześnie, nie wskazał dochodów skarżącego, które umożliwiałyby pokrycie powstałej z tytułu składek zaległości;
3. b) w niniejszej sprawie nie zachodzi określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm.; dalej: u.s.u.s.) przesłanka umożliwiająca stwierdzenie w stosunku do skarżącego całkowitej nieściągalności, podczas gdy mając na uwadze wysokość otrzymywanej przez skarżącego renty z KRUS, a także wysokość kwoty wolnej od potrąceń i egzekucji przyjąć należy, iż w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przeciwko skarżącemu nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne;
4. 2) art. 151 p.p.s.a. poprzez uznanie decyzji ZUS za prawidłową mimo faktu, iż została wydana z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej na skutek nieprzeprowadzenia przez organy właściwego postępowania dowodowego, mającego na celu pełne i wszechstronne wyjaśnienie wszelkich okoliczności istotnych z punktu widzenia przedmiotu sprawy;
5. 3) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. przejawiające się w oddaleniu skargi w sytuacji, gdy skarżący wykazał, iż postępowanie organu rentowego dotknięte było wadami uniemożliwiającymi prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie.

Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1. 4) art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003 r., nr 141 poz. 1365; dalej: rozporządzenie MGPiPS) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i bezzasadne przyjęcie, że opłacenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie zdrowotne nie pozbawiłoby skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, gdy tymczasem konieczność regulowania w ramach systemu ratalnego zaległych składek prowadzi do uszczuplenia faktycznego dochodu skarżącego i jej rodziny do poziomu poniżej minimum socjalnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący przedstawił argumenty na poparcie zarzutów sformułowanych w jej petitum.

Organ w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdyż skarżący zrzekł się rozprawy, a organ nie zażądał jej przeprowadzenia.

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. NSA stwierdza, że w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Nie zachodzą także wskazane w art. 189 p.p.s.a. przesłanki wymagające uchylenia wydanego w sprawie orzeczenia oraz odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę związany był granicami skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: - naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.); - naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Z istoty kontroli instancyjnej sprawowanej przez NSA wynika ponadto, że rozpoznanie przez NSA sprawy ogranicza się do oceny podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, wykluczając ponowne rozpoznanie sprawy w całości – art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09). Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach.

Wskazania wymaga, iż zaskarżony wyrok został wydany w wyniku ponownego rozpoznania sprawy.

Z konstrukcji zarzutów skargi kasacyjnej wynika, że istotą problemu prawnego sprawy jest zastosowanie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia MGPiPS w kontekście przeprowadzonej procedury administracyjnej. Z przepisów u.s.u.s. wynika, że umorzenie należności z tytułu składek możliwe jest w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., w tym gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.), bądź też istnienia uzasadnionego przypadku, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Przy czym, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w 28 ust. 3a u.s.u.s., określone zostały w rozporządzeniu MGPiPS.

Skarżący podnosi, iż w sprawie zachodziła przesłanka umorzenia należności określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., gdyż ze świadczenia mu przysługującego organ będzie mógł potrącić jedynie kwotę 110 zł miesięcznie, która to kwota nie będzie w stanie pokryć wydatków egzekucyjnych. Natomiast wartość samochodu osobowego, którego współwłaścicielem jest skarżący ulega stopniowemu obniżeniu. Z kolei w odniesieniu do naruszenia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia MGPiPS, kasator wskazuje, że WSA bezzasadnie przyjął, iż opłacanie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie zdrowotne nie pozbawiłoby skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji powyższych przepisów prawa są nieusprawiedliwione.

Prawidłowo ustalono, że w sprawie nie zachodzi przesłanka umożliwiająca umorzenie należności określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Sąd zauważył, że sam skarżący wskazał na kwotę, która mogłaby być uiszczana w przypadku wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Podnieść dodatkowo trzeba, że organ w prowadzonym postępowaniu ustalił jednocześnie, że: - nie stwierdzono aby brak było majątku, z którego można by prowadzić egzekucję; - skarżący jest współwłaścicielem samochodu osobowego; - skarżący nie posiada zobowiązań pieniężnych wobec innych wierzycieli, a zaległości składkowe objęte układem ratalnym z wierzycielem (z 27 października 2015 r.) są spłacane. Stąd też prawidłowo ustalono, iż – wbrew twierdzeniom skarżącego – nie zachodzi oczywistość tego, że w ewentualnym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ze stanu sprawy wynika, że w przypadku gdyby skarżący nie wywiązywał się z uiszczania należności nie jest wykluczona możliwość prowadzenia egzekucji, w tym pokrycie wydatków egzekucyjnych.

Zgodnie natomiast z § 3 rozporządzenia MGPiPS Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika, iż znajduje się on w trudnej sytuacji finansowej (wydatki przewyższają dochody). Niemniej jednak nie wykazano jak ta sytuacja oraz opłacanie należności wpływa na zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych. Z jednej strony w toku postępowania skarżący nie wykazał, że jego podstawowe potrzeby życiowe pozostawały niezaspokojone, czy mogłyby być niezaspokojone. Tym bardziej, że brak było informacji z jakich źródeł pokrywane są wydatki w sytuacji, gdy ich wysokość przewyższa dochody. Z drugiej strony - brak było wskazania na okoliczności (fakty), które implikowałyby zaistnienie stanu pozbawienia zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby skarżący posiadał zaległości z tytułu ciążących na nim zobowiązań wynikających z wydatków życia codziennego.

Ponadto, jak już wskazywano, reguluje on zaległości względem ZUS zgodnie z zawartym układem ratalnym. Ze zgromadzonego materiału nie wynika, aby skarżący podjął działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia ze strony instytucji socjalnych; we wniosku zawarto jedynie informację o jednorazowej pomocy w związku z sfinansowaniem kosztów remontu przez bliskie osoby.

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko WSA, zgodnie z którym fakt korzystania ze świadczeń pomocy nie jest warunkiem uznania, że dana osoba znajduje się w trudnej sytuacji bytowej, jednakże oceniając powyższe w kontekście całości okoliczności sprawy, uzasadnione były wątpliwości co do rzetelności przedstawionej przez skarżącego sytuacji materialnej. Skarżący bowiem nie tylko nie wskazał na konieczność wsparcia ze strony pomocy społecznej, co byłoby formalnym potwierdzeniem trudnej sytuacji finansowej, ale i nie wskazał, że korzysta z pomocy innych osób. Wątpliwości są tym większe, że skarżący nie przedstawił informacji i np. oświadczeń, czy aktualnie otrzymuje on wraz z żoną stałą pomoc finansową od rodziny, która zamieszkuje w tej samej nieruchomości i z którą, zgodnie z informacjami podanymi we wcześniejszym wniosku z 30 stycznia 2019 r. prowadził wspólne gospodarstwo domowe. Wskazane okoliczności mają znaczenie, gdyż organ wzywał skarżącego do przedłożenia wszelkich dowodów, które obrazują jego sytuację materialną.

Mając powyższe na względzie WSA prawidłowo uznał, że organ zasadnie przyjął, iż brak stosownego materiału dowodowego uniemożliwiał dokonanie faktycznej oceny sytuacji materialnej skarżącego, a organ uprawniony był do uznania, iż skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek umorzenia należności składkowych, co przesądziło o negatywnym załatwieniu jego wniosku w tym zakresie.

Na gruncie powyższych ustaleń, nieusprawiedliwione są zarzuty naruszenia przepisów postępowania wskazane w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej. Organ bowiem zebrał w sposób wyczerpujący i rozpatrzył cały materiał dowodowy, a ocena w sprawie poczyniona została z uwzględnieniem całokształtu materiału. Gdyby, jak chce tego skarżący, organ wziął pod uwagę tylko wysokość jego renty z KRUS (v. pkt 1 lit b. petitum skargi kasacyjnej), postępowanie obarczone byłoby wadami. Wskazania przy tym wymaga, że w rozpoznawanej sprawie dyspozycje art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. są realizowane z wykorzystaniem materiału dowodowego przedstawionego przez stronę, a dotyczącego jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. To nie organ – wbrew twierdzeniom kasatora (v. pkt 1 lit a. petitum skargi kasacyjnej) – ma wykazać dochody skarżącego, które umożliwiłyby pokrycie zaległości z tytułu składek. Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności wymaga współdziałania organu i wnioskodawcy w zakresie ustalenia stanu faktycznego, a wnioskodawca powinien wykazać swoją realną sytuację.

Sąd nie dopatrzył się także naruszenia art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnienie decyzji bowiem zawiera wszystkie przewidziane w tym przepisie elementy. To, że skarżący nie zgadza się z ustaleniami dokonanymi przez organ na podstawie wskazanych dowodów, nie może stanowić podstawy zarzutu naruszenia ww. przepisu.

Nieusprawiedliwione są także zarzuty naruszenia przepisów postępowania w postaci art. 151 oraz 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. (odpowiednio pkt 2 oraz 3 petitum skargi kasacyjnej). Przede wszystkim zauważyć należy, iż te zarzuty naruszenia nie zostały powiązane przez skarżącego z innymi przepisami, które miałyby mieć zastosowanie w sprawie. Przywołane przepisy są normami o charakterze "wynikowym", tzn. regulują jedynie sposób rozstrzygnięcia skargi. Przepisy te kształtują zakres orzekania w odniesieniu do skarg na decyzje administracyjne oraz postanowienia. Dla potwierdzenia zasadności zarzutu naruszenia tych przepisów niezbędne jest wskazanie naruszenia innych przepisów proceduralnych lub materialnych, którym Sąd uchybił. Skarżący kasacyjnie tego nie uczynił, co oznacza to, że przedmiotowe zarzuty nie zasługują na rozpoznanie i uwzględnienie.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.

O zasądzeniu kosztów postępowania sądowego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) i pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804 ze zm.).