Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. postanowieniem z 21 marca 2011 r., sygn. akt I SA/Wr 189/11, w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z [...] listopada 2010 r., nr [...], w przedmiocie podatku akcyzowego za miesiące od stycznia do grudnia 2004 r., przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 2.000 zł.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 13.345 zł skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach wniosku wskazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, gdyż jej sytuacja materialna stale się pogarsza na skutek przymusowego wykonania zobowiązań podatkowych wynikających z decyzji organów podatkowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach skarżąca podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz dwójką małoletnich dzieci. Jest właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 0,32 ha. W dniu [...] stycznia 2011 r. zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej, a jej mąż uzyskuje wynagrodzenie za pracę w kwocie 1.500 zł miesięcznie (brutto).
Średni koszt miesięcznego utrzymania gospodarstwa domowego wynosi ok. 1.750 zł, przy czym źródłem finansowania tych wydatków, oprócz wynagrodzenia małżonka, jest okazjonalna pomoc rodziców. Z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) wynika, że w 2009 r. skarżąca i jej małżonek uzyskali z prowadzonej działalności gospodarczej przychód w kwocie odpowiednio 2.439.776,87 zł i 3.780.745,18 przy kosztach uzyskania przychodu w wysokości 2.612.852,10 zł i 3.787.742,71 zł.
Sąd pierwszej instancji przyznając D. S. prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 2.000 zł wskazał, że w aktualnie zawisłych przed tym Sądem sprawach (I SA/Wr 1394/10 i I SA/Wr 1408/10) skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skarg w kwocie odpowiednio 3.660 zł i 3.353 zł, natomiast w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 318/10 skarżąca uiściła opłaty sądowe w łącznej kwocie 500 zł.
Sąd uznał, że skarżąca nie jest pozbawiona możliwości zarobkowych. Uiszczenie opłat w innych sprawach, (o powyżej powołanych sygnaturach) oraz korzystanie z usług pełnomocnika świadczy o tym, że strona jest również w posiadaniu środków, których nie wykazała w złożonym oświadczeniu, stanowiącym wniosek o przyznanie prawa pomocy.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, istotna jest również okoliczność, że uiszczenie wpisu sądowego od wnoszonej skargi stanowi warunek niezbędny rozpoznania sprawy, tymczasem strona, niewątpliwie posiadając środki finansowe, zdecydowała o ich przeznaczeniu na opłacenie usług pełnomocnika, co nie jest niezbędne na obecnym etapie postępowania.
W konkluzji Sąd uznał, że zasadne jest przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym wpis od skargi w kwocie powyżej 2.000 zł. W ocenie Sądu, w sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej istnieje możliwość wypracowania i wygospodarowania przez nią na poczet wpisu sądowego od skargi kwoty 2.000 zł
D. S. złożyła zażalenie na powyższe postanowienie. Wniosła o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.; dalej powoływana jako: p.p.s.a.). Podniosła, że prowadzone przez organy podatkowe postępowania zabezpieczające i egzekucyjne doprowadziły do tego, że nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi umożliwiającymi poniesienie kosztów postępowania sądowego. Według skarżącej okoliczność korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, w żadnej mierze nie może stanowić przesłanki wpływającej na ocenę jej sytuacji finansowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z powołanego przepisu wynika, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.
Prawo pomocy może być przyznane w przypadku, gdy osoba znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej, która ze względu na okoliczności życiowe nie ma środków wystarczających do poniesienia określonych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny.
Należy zauważyć, że prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji nietrafnie uznał, że korzystanie przez skarżącą z pomocy profesjonalnego pełnomocnika rzutować może na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Korzystanie z profesjonalnej pomocy prawnej jest bowiem prawem procesowym skarżącej i jego realizacja nie może być oceniana, jako okoliczność uniemożliwiająca realizację innych praw procesowych, w tym prawa pomocy. W tej sytuacji uzasadnionym jest wniosek, że posiadanie jakichkolwiek zasobów finansowych najpierw jest wykorzystywane na doradztwo prawne, a dopiero potem, po uzyskaniu fachowej oceny sytuacji i konieczności prowadzenia sprawy sądowej aktualne staje się ponoszenie kosztów sądowych. Poniesienie kosztów pomocy prawnej nie może zatem wpływać negatywnie na uprawnienie do korzystania z prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych.
Zdaniem NSA, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji majątkowej skarżącej nie była dostatecznie wnikliwa. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie sposób bowiem wywieść dlaczego WSA przyjął, że skarżąca będzie w stanie wygospodarować na poczet wpisu sądowego od skargi kwotę 2.000 zł. Sąd pierwszej instancji uzasadniając swoje stanowisko, ograniczył się do ogólnikowego stwierdzenia, że miał na uwadze z jednej strony wysokość dochodów rodziny, z drugiej natomiast regulowanie zobowiązań cywilnoprawnych, dotychczasową zdolność ponoszenia kosztów sądowych oraz korzystanie z usług profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem NSA, ocena sytuacji finansowej skarżącej nie była wystarczająca i dostatecznie wnikliwa. Postanowienie o przyznaniu prawa pomocy powinno być wydawane przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Analizując sytuację majątkową skarżącej Sąd zobowiązany był zbadać jej stan majątkowy z chwili złożenia wniosku oraz ocenić go w oparciu o wymienione na wstępie zasady.
Wspomniana ocena nie mogła opierać się na teoretycznym założeniu korzystania przez wnioskodawczynię z osiągniętych przez nią, a nie ulokowanych na rachunkach bankowych, dochodów z działalności gospodarczej prowadzonej w latach poprzednich.
Z uwagi na wskazane okoliczności, dokonaną przez Sąd ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni należało uznać za przedwczesną.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.