Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2010 r., sygn. akt I SA/Go 243/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił J. M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w R. z dnia [...] lutego 2009 r., nr [...], w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku akcyzowym
Pismem z dnia [...] grudnia 2009 r. J. M. wniósł o ustanowienie adwokata z urzędu z uwagi na to, że profesjonalni pełnomocnicy, do których się zwracał, odmówili sporządzenia skargi kasacyjnej w jego sprawie. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym mieszka z nim żona oraz dwóch pełnoletnich synów, miesięczny dochód pochodzący z działalności gospodarczej wynosi 4.083,00 zł brutto. Jako majątek wskazał działkę o powierzchni 730 m2 oraz dom o powierzchni 120 m2. W wykonaniu zarządzenia z dnia 18 lutego 2010 r., J. M. nadesłał dodatkowe dokumenty i oświadczenia: oświadczenie o wysokości miesięcznych wydatków swojej rodziny, zbiorcze zestawienie wartości przychodów "I. H." Sp. z o.o. w G. i kosztów ich uzyskania, odpisy deklaracji VAT-7K składanych przez spółkę oraz wyciąg z jej rachunku bankowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. nie podzielił poglądu J. M., że ustanowienie adwokata z urzędu nie jest pomocą finansową, lecz prawną. Według Sądu I instancji, ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego jest jedną z form prawa pomocy, która również pociąga za sobą konsekwencje finansowe. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa w zakresie objętym art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Zdaniem Sądu I instancji pozytywnego rozpatrzenia wniosku nie uzasadnia argument strony, że żaden z adwokatów nie podjął się sporządzenia skargi kasacyjnej.
Sąd I instancji podkreślił, że instytucja prawa pomocy stanowi pomoc państwa dla osób, które z uwagi na swoją sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto w zaskarżonym postanowieniu stwierdzono, że dodatkowe dokumenty przedstawione przez J. M. były nieprzydatne do oceny jego sytuacji majątkowej, ponieważ dotyczyły osoby prawnej - "I. H." Sp. z o.o. w G. Sąd I instancji uznał więc, że z oświadczenia skarżącego zawartego w formularzu o przyznanie prawa pomocy nie wynikają przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
J. M. w zażaleniu na powyższe postanowienie podkreślił, że wniosek dotyczy pomocy prawnej a nie finansowej i wniósł o ustanowienie adwokata. Podniósł, że ponosił koszty dojazdów i koszty weryfikacji dokumentów w trakcie poszukiwania pełnomocnika, który sporządziłby "odwołanie do NSA w Warszawie". Oświadczył jednocześnie, że koszty postępowania jest w stanie ponieść sam.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje bądź w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; bądź też w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem z woli ustawodawcy jedyną przesłanką warunkującą możliwość przyznania prawa pomocy, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jest sytuacja materialna skarżącego.
Prawo pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swych naruszonych praw przed sądem. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że strona powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności.
Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że J. M. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata twierdząc, iż żaden z adwokatów, do których się zwracał, nie podjął się sporządzenia skargi kasacyjnej w jego sprawie. W zażaleniu skarżący stwierdził, że jest w stanie sam ponieść koszty postępowania oraz podkreślił, że jego wniosek o przyznanie prawa pomocy dotyczy pomocy prawnej, a nie finansowej.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G., że instytucja prawa pomocy pociąga za sobą konsekwencje finansowe, bowiem koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa. Okoliczność, że orzeczenie sądu nie ma bezpośredniego wpływu na stan pasywów i aktywów strony nie oznacza, że udzielona gratyfikacja nie ma charakteru majątkowego. Istotą ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest przerzucenie obowiązku pokrycia jego wynagrodzenia ze Skarbu Państwa, a nie z prywatnego majątku skarżącego. Jest to więc konstrukcja odpowiadająca instytucji zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego, czyli pokrycia kosztów postępowania przez państwo. Rozróżnienie pojęcia pomocy prawnej i pomocy finansowej nie ma w tym przypadku znaczenia, gdyż skutki udzielenia obu form pomocy mają charakter finansowy.
Mając na uwadze dochody i majątek wskazane przez J. M. we wniosku o przyznanie prawa pomocy, uznać trzeba za prawidłowe stanowisko Sądu I instancji, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż nie wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto skarżący przyznał, że jest sam w stanie ponieść koszty postępowania.
Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (vide postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r., sygn. akt I FZ 160/08).
Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.