Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Po 1444/14 odmówił R.P przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wydanego orzeczenia Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że w niniejszej sprawie postępowanie sądowoadministracyjne zostało wszczęte przed dniem 15 sierpnia 2015 r., w konsekwencji czego w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie - art. 260 §1 i §2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2016, poz. 718 - dalej P.p.s.a.) w związku z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 roku o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2015, poz. 658).
Sąd pierwszej instancji wskazał nadto, że występując ponownie z żądaniem przyznania prawa pomocy skarżący nie złożył oświadczenia majątkowego o treści pozwalającej na dokonania rzetelnej i rzeczowej oceny jego zdolności płatniczych. WSA wyjaśnił dodatkowo, że skarżący nie wykonał wezwania do uzupełnienia oświadczenia majątkowego, a taka postawa dowodzi świadomego uchylania się od złożenia pełnego i rzetelnego oświadczenia obrazującego stan majątkowy. Końcowo w ocenie WSA skoro skarżący, wbrew swoim obowiązkom prawnym, nie wykonał wezwania do uzupełnienia oświadczenia majątkowego, to zaistniał brak możliwości dokonania ustaleń faktycznych, które mogłyby stanowić podstawę do weryfikacji twierdzeń o braku zdolności do poniesienia kosztów postępowania sądowego. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł R.P wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwagi na to, że w ocenie skarżącego jest ono niezgodne z prawem i stanem faktycznym sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne.
Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że niniejszej sprawie postępowanie sądowoadministracyjne zostało wszczęte 22 września 2014 r., tj. przed dniem 15 sierpnia 2015 roku., w związku z czym Sąd pierwszej instancji prawidłowo wyjaśnił, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie - art. 260 §1 i §2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2016, poz. 718 - dalej P.p.s.a.) w związku z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 roku o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2015, poz. 658).
Odnosząc się do zaistniałego w sprawie sporu Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.).
Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs.
Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, skoro skarżący nie przedstawił dokumentów obrazujących jego dokładną sytuację majątkową. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena jego sytuacji jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona. Ocena ta jest tym bardziej trafna, że strona skarżąca występując ponownie z żądaniem przyznania rzeczonej pomocy nie złożyła oświadczenia majątkowego o treści pozwalającej dokonać rzetelnej i rzeczowej oceny jej zdolności płatniczych, na co zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji. NSA wskazuje nadto, że pomimo wezwania z dnia 11 wrześnian 2017 r., a przed wydaniem postanowienia referendarza sądowego strona miała możliwość uzupełnienia swojego wniosku o dokumenty wymienione w tym wezwaniu.
Postanowienie Sądu pierwszej instancji poprzedzone było bowiem postanowieniem referendarza sądowego z 9 października 2017 r., od którego strona wniosła sprzeciw, a który poza argumentacją o zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy, zawartą w jego uzasadnieniu nie zawierał jakichkolwiek dokumentów źródłowych mających tę argumentację poprzeć. Z wymienionych powodów oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.