Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 listopada 2005 r., sygn. akt III SA/Po 739/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił I. H. PW "[...]" Import-Eksport przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że okoliczności wskazane przez skarżącego w załączonych do wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczeniach i dokumentach, m.in. okoliczność dużej ilości spraw prowadzonych przez skarżącego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu oraz związane z nimi bardzo wysokie koszty sądowe nie mogą stanowić podstawy do przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu I. H. jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą i to w wielkich rozmiarach, powinien liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowań sądowych czy sądowoadministracyjnych, mogących wynikać z tytułu prowadzenia tej działalności. Skarżący miał możliwość gromadzenia środków na opłacenie przedmiotowego postępowania sądowoadministracyjnego w okresie prowadzenia działalności gospodarczej.
Pismem z dnia 13 stycznia 2006 r. skarżący, działając przez pełnomocnika, złożył kolejny wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł, że od dnia złożenia ostatniego wniosku jego sytuacja uległa pogorszeniu, albowiem łączna wysokość wpisów sądowych od skarg wynosi już 275 789 zł. Skarżący oświadczył, że nie jest w stanie ponieść wysokich kosztów sądowych, a w braku zwolnienia od nich, nie będzie w stanie przedstawić swojego stanowiska. Ponadto wskazał na okoliczności podniesione we wcześniejszym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Do pisma skarżący dołączył również oświadczenie A. H., iż nie jest w stanie dostarczać skarżącemu środków na jego utrzymanie oraz oświadczenia rodziców, że nie są w stanie pomagać mu finansowo, gdyż utrzymują się wyłącznie z renty i emerytury.
Postanowieniem z dnia 9 marca 2006 r., sygn. akt III SA/Po 739/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił ponowny wniosek I. H. PW "[...]" Import-Eksport o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że kwestia przyznania skarżącemu prawa pomocy została prawomocnie rozstrzygnięta przez Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 23 listopada 2005 r. Zgodnie z przepisem art. 165 p.p.s.a., możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie istnieje jedynie w przypadku zmiany okoliczności sprawy. W ocenie Sądu, żadna z przedstawionych przez skarżącego okoliczności nie wskazuje na wystąpienie przesłanki wymienionej w art. 165 p.p.s.a., co uzasadniałoby zmianę wydanego wcześniej postanowienia w przedmiocie przyznania prawa pomocy.
Sąd stwierdził, że skarżący prowadząc od dłuższego czasu sprawy sądowoadministracyjne miał świadomość, że wiąże się to z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Sam fakt, że wzrosła kwota należności z tytułu tych kosztów, w związku z kolejnymi sprawami zawisłymi przed sądem, jest oczywistą konsekwencją prowadzenia wielu spraw przed organami administracyjnymi i sądem, nie zaś zmianą okoliczności faktycznych. Sąd stwierdził również, że zarówno żona, jak i rodzice skarżącego zobowiązani są wspierać skarżącego, co wynika z art. 23 i 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Sąd nie odniósł się do pozostałych okoliczności wskazanych we wniosku, stwierdzając, że były już one przedmiotem oceny Sądu w postępowaniu zakończonym prawomocnym postanowieniem z dnia 23 listopada 2005 r.
I. H. PW "[...]" Import - Export wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na powyższe postanowienie zaskarżając je w całości i domagając się jego uchylenia, przyznania prawa pomocy oraz zasądzenia na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący wskazał, że w chwili obecnej przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu toczy się ok. 100 spraw z jego udziałem, i nie był w stanie przewidzieć, że jednocześnie toczyć będzie się aż tyle postępowań. Skarżący podał, że do chwili obecnej uiścił wpisy sądowe od skarg przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym na łączną kwotę 18.000 zł i nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z uiszczeniem wpisów od kolejno wnoszonych skarg. Ponadto skarżący stwierdził, że odmowa przyznania mu prawa pomocy jest blokowaniem mu prawa do sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 165 p.p.s.a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. - postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do wymienionych w tym przepisie postanowień należy również postanowienie w przedmiocie zwolnienia od kosztów postępowania.
Jeżeli po wydaniu postanowienia, którym postępowanie w sprawie nie zostało zakończone, zgłoszono ponownie wniosek dotyczący tej samej kwestii, wniosek taki podlega rozpoznaniu, a w razie niestwierdzenia zmiany okoliczności - powinien być oddalony. W rozpatrywanej sprawie Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał, by nastąpiła zmiana okoliczności uzasadniająca przyjęcie, iż nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie było zatem podstaw do zmiany postanowienia z dnia 23 listopada 2005 r. Stanowisko to nie jest jednak prawidłowe.
Argument Sądu, że wzrost kwot należności z tytułu kosztów postępowania jest jedynie oczywistą konsekwencją prowadzenia wielu spraw przed organami administracyjnymi i sądem, czego skarżący miał świadomość, nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący bowiem nie mógł przewidzieć, jakie wydatki i w jakiej wysokości będą niezbędne do dalszego postępowania. Kwota kosztów postępowania wskazana przez skarżącego na wcześniejszym etapie postępowania (180 000 zł) różni się znacznie od kwoty, którą skarżący wskazał we wniosku z dnia 13 stycznia 2006 r. (275 789 zł). Dlatego też Sąd I instancji powinien ponownie rozważyć, czy istnieją podstawy do zwolnienia skarżącego od ponoszenia kosztów postępowania.
Sąd powinien wziąć pod uwagę aktualną wysokość obciążeń i możliwości finansowych skarżącego. Należy zapewniać prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem z drugiej strony. Oznacza to, że w każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie wniesienie skargi, a tym samym realizację swoich praw przed sądem. Pojęcie prawa pomocy nie może być interpretowane wąsko i należy brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji finansowej skarżącego uwzględniając m.in. koszty ponoszone przez skarżącego w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi. Przy ponownym rozpoznaniu wniosku Sąd zobowiązany jest zbadać sytuację finansową wnioskodawcy z chwili złożenia wniosku i ustalić, czy obecnie skarżący posiada oszczędności wystarczające na pokrycie kosztów sądowych w prowadzonych przez niego postępowaniach.
Z wymienionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania zażaleniowego rozstrzygnie Sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie w pierwszej instancji, stosownie do zasady określonej w art. 200 i w art. 209 p.p.s.a.