Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 30 marca 2006 r. sygn. akt I SA/Go 38/06 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim odmówił przyznania T. K. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Rozstrzygnięcie to zostało wydane w następującym stanie faktycznym. Skarżący w złożonym oświadczeniu wskazał, że nie posiada oszczędności i majątku. Utrzymuje się z dochodów z działalności gospodarczej wynoszących 3.000 zł miesięcznie. Z tej kwoty utrzymuje niepracującą żonę i dwóch synów w wieku 15 i 14 lat. Miesięczne wydatki rodziny obejmują kwotę 800 zł z tytułu najmu i kosztów eksploatacji mieszkania, 100 zł na zakup leków. Nadto dochody przeznaczone są na koszty leczenia choroby alergicznej syna, naukę synów i bieżące utrzymanie.
Pomimo wezwania skarżący nie przedłożył żądanych dokumentów, a te, które nadesłał nie były miarodajne dla wyjaśnienia obecnego stanu majątkowego.
Po rozpatrzeniu sprzeciwu T. K. od powyższego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt I SA/Go 38/06 odmówił skarżącemu prawa pomocy.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wywiódł, iż uznał, że wniosek skarżącego w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż nie zachodzą w stosunku do skarżącego przesłanki do jego zastosowania.
W szczególności Sąd wywiódł, że przesłanką zastosowania art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie jest kwestia "płynności finansowej przedsiębiorstwa prowadzonego przez skarżącego", na co wskazał w sprawie jego pełnomocnik, ale brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd wskazał, że pełnomocnik skarżącego w sprzeciwie podniósł, iż jest on w stanie zaoszczędzić nie więcej niż 120 zł miesięcznie. Biorąc więc pod uwagę termin wniesienia skargi – grudzień 2005 r. oraz rozpoznania wniosku, można jednoznacznie stwierdzić, iż skarżący jest w stanie uiścić wpis w wysokości 200 zł.
Sąd podkreślił, że rozpoznaje wniosek o udzielenie prawa pomocy w konkretnej sprawie, a nie rozpoznaje go dla wszystkich wniesionych przez skarżącego skarg. Pełnomocnik skarżącego oprócz powoływania się na znaczną liczbę spraw sądowoadministracyjnych, nie wskazał jakie łącznie skarżący poniósł koszty. W ocenie Sądu, prawa do sądu nie można utożsamiać z obligatoryjnym uzyskaniem prawa pomocy, a powoływanie się przez profesjonalnego pełnomocnika na Konstytucję RP czy orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości powinno być poparte konkretną regulacją lub orzeczeniem.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił naruszenie przez Sąd I instancji art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., poprzez uznanie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania – wpis od skargi i w związku z tym wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych w całości.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący przyznał, że nie złożył żądanych przez Sąd źródłowych dokumentów. Nie zgodził się jednak z twierdzeniem Sądu, że nie złożył on oświadczenia dokumentującego jego sytuację twierdząc, że oświadczenie takie zostało złożone kilka miesięcy przed wezwaniem Sądu, a przedstawiony w nim stan faktyczny, warunki rodzinne i osobiste nie uległy zmianie, przez co nie straciły one na aktualności.
Zdaniem skarżącego z przedstawionego oświadczenia jednoznacznie wynika, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w sprawach toczących się przed WSA i organami administracji. Przy ocenie możliwości pokrycia kosztów tych postępowań Sąd nie powinien zdaniem skarżącego kierować się wyłącznie dokumentami, ale również doświadczeniem życiowym, które jednoznacznie wskazuje, iż osoba uzyskująca od dłuższego czasu niskie dochody oraz będąca stroną wielu postępowań nie jest w stanie ponieść ich kosztów, nawet częściowo.
Zdaniem skarżącego, Sąd orzekając w sprawie kierował się formalizmem, pomijając całkowicie merytoryczne przesłanki udzielenia prawa pomocy. Skarżący podniósł, że w najlepszej sytuacji mógłby miesięcznie oszczędzić kwotę nie większą niż 120 zł, co i tak nie pozwoliłoby na pokrycie wpisów od licznych skarg, które złożył.
Skarżący wyjaśnił, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza, w czasie gdy importował objęte sporem towary, cechowała się wprawdzie dużymi obrotami, ale – jak wskazuje dokumentacja skarbowa – przynosiła nieduży zysk, co wbrew twierdzeniom Sądu nie pozwalało na zgromadzenie zapasu pieniędzy na pokrycie kosztów sądowych. Gromadzenie takich środków wpłynęłoby, zdaniem skarżącego, na płynność finansową przedsiębiorstwa i nie było uzasadnione, gdyż nie spodziewał się on, że w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą czekać go będzie szereg postępowań administracyjnych i sądowych.
Zapobiegliwość i przezorność dotycząca ryzyka związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej, w tym ponoszenie kosztów sądowych z nią związanych, na które wskazuje w uzasadnieniu Sąd, nie jest adekwatna do sytuacji, w jakiej znajduje się i znajdował skarżący. Prawdą jest, że prowadzenie działalności gospodarczej wiążę się z ryzykiem i należy je niejako wkalkulować w system funkcjonowania prowadzonego przedsiębiorstwa. W szczególności można w tym celu tworzyć dodatkowe fundusze, natomiast niemożliwym jest przewidzenie konieczności uiszczenia tak wysokich kosztów postępowania, do jakich wzywany jest skarżący.
Usiłowanie zgromadzenia tak dużego zapasu pieniędzy na ponoszenie ewentualnych kosztów postępowania w obecnych realiach gospodarczych byłoby, zdaniem skarżącego, wysoce nieekonomiczne i nierealne do wykonania przy bieżących kosztach związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, jakie ponosi większość przedsiębiorców.
W konkluzji skarżący podniósł, że nieprzyznanie mu prawa pomocy pozbawi go możliwości zrealizowania jego podstawowego prawa, jakim jest prawo do sądu. Byłoby to sprzeczne nie tylko z Konstytucją RP, ale również z orzecznictwem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości dotyczącym prawa do sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a. – przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z przepisu tego wynika, jak prawidłowo wskazał Sąd I instancji, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek o przyznanie prawa pomocy ma charakter sformalizowany, a zawarte w nim oświadczenie wnioskodawcy o stanie rodzinnym, majątku i dochodach pozwala w rzeczywistości na dość ogólnikowe przedstawienie przez stronę jej sytuacji rodzinnej i finansowej. Osoba fizyczna nie ma formalnego obowiązku dokumentowania danych, jakie zawarła w oświadczeniu o majątku i dochodach, ale dokumenty potwierdzające podane dane muszą być przedstawione na wezwanie sądu w przypadkach budzących wątpliwości co do prawdziwości złożonego oświadczenia. Istnienie takich wątpliwości nakłada bowiem na Sąd obowiązek skrupulatnej oceny wiarygodności oświadczenia majątkowego złożonego przez stronę występującą z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy.
Sytuacja taka zaistniała w rozpatrywanej sprawie, gdyż złożone przez skarżącego ogólnikowe oświadczenie o wysokości dochodów nie zostało w żaden sposób uprawdopodobnione, w związku z tym jego wiarygodność wymagała oceny przy pomocy dokumentów wskazanych przez referendarza sądowego w wezwaniu z dnia 8 marca 2006 r. Skarżący nie wykonał tego wezwania i nie przedstawił wskazanych w nim dokumentów, w konsekwencji nie wykazał, że zysk z prowadzonej działalności gospodarczej nie jest duży, na co według twierdzeń skarżącego zawartych w zażaleniu wskazuje dokumentacja skarbowa. Dokumentacja ta, jak również inne dowody wskazane w wezwaniu referendarza sądowego, nie zostały przedłożone. W konsekwencji skarżący nie wykazał jak zarzuca w zażaleniu, że od dłuższego czasu uzyskuje niskie dochody.
W tej sytuacji Sąd I instancji miał uzasadnioną podstawę do przyjęcia, że zawarte we wniosku oświadczenie o majątku i dochodach skarżącego nie daje podstawy do przyjęcia, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Skarżący, który był reprezentowany w postępowaniu w zakresie rozpoznania przedmiotowego wniosku przez profesjonalnego pełnomocnika, nie sprecyzował też na żadnym jego etapie, czy i jak kształtowały się rzeczywiste koszty ponoszone przez skarżącego w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi. W szczególności żadnych informacji w tym zakresie nie zawarto w sprzeciwie, w którym podano jedynie, że: "toczy się kilka spraw z jego skargi". Także w zażaleniu nie tylko nie sprecyzowano tych kosztów, ale nawet nie wskazano konkretnych spraw, które takie obciążenie finansowe stwarzałyby (brak jakichkolwiek danych co do ilości spraw, sygnatur, akt, dat wpływu skargi do Sądu itp.).
W tej sytuacji nie można odmówić trafności stanowisku Sądu I instancji, iż skarżący nie wykazał jakie z tego tytułu poniósł koszty bądź też jakie w związku z tym były rzeczywiste obciążenia finansowe skarżącego.
Należy też zauważyć, że w zażaleniu wniesionym w niniejszej sprawie skarżący nie wskazywał na żadne inne okoliczności mające wpływ na zmianę jego sytuacji faktycznej.
Odnosząc się do przytoczonej w zażaleniu argumentacji dotyczącej braku możliwości zgromadzenia przez skarżącego środków na pokrycie kosztów postępowania, to należy zauważyć, że nie może być ona uznana za skuteczną, gdyż na przesłankę tę Sąd I instancji nie powoływał się w zaskarżonym postanowieniu.
Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut skarżącego, iż nieprzyznanie mu prawa pomocy byłoby sprzeczne z Konstytucją RP i orzecznictwem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, gdyż skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uzasadniające przyznanie prawa pomocy.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.