Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. zarządzeniem z dnia 11 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Wr 2094/13, pozostawił bez rozpoznania wniosek "E." Spółki z o.o. w M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] września 2013 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.
Sąd I instancji stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy podpisany przez pełnomocnika spółki, nie mógł otrzymać dalszego biegu z uwagi na brzmienie przepisu art. 252 § 1a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którym oświadczenia, o których mowa w § 1 (tj. o stanie majątkowym i dochodach, a w przypadku osób fizycznych także o stanie rodzinnym), składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie sądu o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
Zdaniem WSA, w obecnym stanie prawnym, w związku z tym, że uprzedzenie o odpowiedzialności karnej wnika z ustawy, a nie rozporządzenia, jak to było przed nowelizacją p.p.s.a. z 15 sierpnia 2015 r., nie jest aktualna uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 11/09, zgodnie z którą wniosek o przyznanie prawa pomocy składany na urzędowym formularzu może być podpisany także przez pełnomocnika. W ocenie Sądu, oświadczenie o treści wskazanej w art. 252 § 1a p.p.s.a. może podpisać jedynie strona postępowania. Wynika to także z charakteru przestępstwa określonego w art. 233 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.; dalej: k.k.), a także możliwości przypisania konkretnemu podmiotowi, a nie jego pełnomocnikowi, odpowiedzialności karnej w przypadku wypełnienia znamion tego przestępstwa.
Zarządzeniem z dnia 7 grudnia 2015 r. spółka, za pośrednictwem pełnomocnika procesowego, została wezwana do uzupełnienia braku formalnego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podpisanie złożonego formularza sądowego przez organ uprawniony do reprezentacji spółki lub złożenie prawidłowo podpisanego formularza przez tenże organ, w terminie 7 dniu, pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpatrzenia. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik spółki stwierdził, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioski o przyznanie prawa pomocy mogą być podpisywane również przez pełnomocnika. Sąd uznał, że brak formalny wniosku nie został uzupełniony, zatem na podstawie art. 257 p.p.s.a. pozostawił go bez rozpatrzenia.
Zażalenie na powyższe zarządzenie złożyła skarżąca, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie wniosku do rozpoznania przez Sąd I instancji. Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 257 p.p.s.a. w zw. z art. 252 § 1a p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może zostać podpisany przez pełnomocnika procesowego strony oraz art. 165 p.p.s.a. poprzez będące wynikiem pozostawienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych bez rozpoznania, nieuwzględnienie okoliczności dotyczących sytuacji finansowej skarżącej, uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 34 p.p.s.a. strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Natomiast w myśl art. 39 pkt 1 p.p.s.a. pełnomocnictwo ogólne lub do prowadzenia poszczególnych spraw obejmuje z samego prawa umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą czynności w postępowaniu, nie wyłączając skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego jej wniesieniem. Jednocześnie żaden przepis szczególny p.p.s.a. nie wymaga, by czynności w zakresie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy dokonywane były osobiście przez stronę postępowania.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji błędnie wywodzi z treści art. 252 § 1a p.p.s.a., wprowadzającego klauzulę o rygorze odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ograniczenie zakresu pełnomocnictwa w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z powyższego przepisu wynika, że odpowiedzialność karna dotyczy osoby składającej oświadczenie. Zatem w postępowaniach, w których wnioskodawcą jest osoba fizyczna działająca samodzielnie – to ona poniesie konsekwencje podania we wniosku nieprawdziwych danych. W przypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych – odpowiedzialność za złożenie fałszywego oświadczenia spoczywać będzie na osobie reprezentującej taki podmiot, która podpisała wniosek.
Natomiast w sytuacji, gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, przyjąć należy, że to pełnomocnik będzie ponosił ewentualną odpowiedzialność karną za złożenie fałszywych oświadczeń we wniosku o przyznanie prawa pomocy dla strony (zob. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2015, s. 1005).
Z powyższego wynika, wbrew twierdzeniom WSA, że zachowuje aktualność uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 11/09, zgodnie z którą wniosek o przyznanie prawa pomocy składany na urzędowym formularzu może być podpisany także przez pełnomocnika strony. Fakt, że uchwała ta została podjęta w innym stanie prawnym, gdy klauzula o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia regulowana była w rozporządzeniu, a nie ustawie, oznacza jedynie, że uprzedzenie o odpowiedzialności karnej nie czyniło wówczas zadość wymogowi przewidzianemu w art. 233 § 2 k.k. Chodzi o to, że skuteczne pociągnięcie danej osoby do odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia możliwe jest wówczas, gdy upoważnienie do uprzedzenia o takiej odpowiedzialności wynika z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowanie, a nie aktu rangi podstawowej (rozporządzenia).
Stanowisko Sądu I instancji, że skoro w obecnym stanie prawnym rygor odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia nadany jest w ustawie, to wyklucza to działanie strony przez pełnomocnika w tym zakresie, nie ma oparcia w treści uchwały. Co więcej, argumentując tezę o możliwości podpisania wniosku o przyznanie prawa pomocy przez pełnomocnika strony, Naczelny Sąd Administracyjny w omawianej uchwale podniósł, że charakter informacji, które muszą być podane we wniosku, dotyczących osobistej sytuacji rodzinnej i majątkowej strony, nie uzasadnia przyjęcia, iż strona musi w tym zakresie działać osobiście.
W tych okolicznościach, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone zarządzenie zostało wydane z naruszeniem art. 252 § 1a w zw. z art. 257 p.p.s.a., zatem podlega uchyleniu na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.
Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że wobec prawomocnego odrzucenia skargi kasacyjnej skarżącej postanowieniem WSA we W. z dnia 11 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Wr 2094/13, na które zażalenie zostało oddalone postanowieniem NSA z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I GZ 227/16, postanowienie w sprawie przyznania prawa pomocy stało się zbędne w rozumieniu art. 249a p.p.s.a. i na tej podstawie umorzył postępowanie w tym zakresie.