Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2006 r. sygn. akt I SA/Go 2265/05 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim odmówił przyznania T. K. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie to zostało wydane w następującym stanie faktycznym. Skarżący w złożonym oświadczeniu wskazał, że nie posiada oszczędności i majątku. Utrzymuje się z dochodów z działalności gospodarczej wynoszących 3.000 zł miesięcznie. Z tej kwoty utrzymuje niepracującą żonę i dwóch synów w wieku 15 i 14 lat. Miesięczne wydatki rodziny obejmują kwotę 800 zł z tytułu najmu i kosztów eksploatacji mieszkania, 100 zł na zakup leków. Nadto dochody przeznaczone są na koszty leczenia choroby alergicznej syna, naukę synów i bieżące utrzymanie.
Pomimo wezwania skarżący nie przedłożył żądanych dokumentów, a te, które nadesłał nie były miarodajne dla wyjaśnienia obecnego stanu majątkowego.
Po rozpatrzeniu sprzeciwu T. K. od powyższego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 17 lipca 2006 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że skarżący w złożonym sprzeciwie nie kwestionował ustalonego przez referendarza stanu faktycznego, podnosząc zastrzeżenia co do dokonanej oceny.
Sąd wskazał, że ocenił sytuację skarżącego wynikającą ze złożonego oświadczenia w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. i stwierdził, iż nie zachodzą okoliczności co do zwolnienia skarżącego z uiszczenia wpisu sądowego. Sąd wywiódł, że rozpoznając wniosek należy brać pod uwagę również wysokość kosztów, które obciążają wnioskodawcę i porównać je z możliwościami majątkowymi i finansowymi. W rozpoznawanej sprawie wpis wynosi 200 zł. Skarżący w złożonym sprzeciwie przyznał, że ma możliwość miesięcznie zaoszczędzić kwotę 120 zł. W ocenie Sądu, biorąc pod uwagę termin wniesienia skargi oraz rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący mógł zgromadzić środki umożliwiające uiszczenie wpisu w kwocie 200 zł. Sąd podkreślił, że skarżący powołując się na koszty postępowań w innych sprawach prowadzonych z jego udziałem, nie wskazał jakie poniósł z tego tytułu wydatki. Natomiast Sąd rozpoznaje wniosek dotyczący konkretnej sprawy, a nie wszystkich toczących się postępowań sądowych.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił naruszenie przez Sąd I instancji art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a., poprzez uznanie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania – wpis od skargi i w związku z tym wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych w całości.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący zarzucił, że Sąd niesłusznie zignorował fakt, iż w stosunku do niego obecnie toczy się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gorzowie Wielkopolskim kilkadziesiąt postępowań, a także postępowań przed organami administracji państwowej. W związku z tym nie był on w stanie ponieść stosownych oszczędności umożliwiających mu obronę swych praw przed Sądem, bowiem ze wszystkimi skargami i toczącymi się postępowaniami wiążą się koszty, których pokrycie przez skarżącego jest niemożliwe. Skarżący zarzucił, że Sąd w ocenie jego możliwości finansowych nie powinien kierować się wyłącznie dokumentami, ale również doświadczeniem życiowym, które w sposób jednoznaczny wskazuje, iż osoba uzyskująca od dłuższego czasu niskie dochody oraz będąca stroną wielu postępowań, nie jest w stanie ponosić ich kosztów nawet częściowo.
Skarżący wyjaśnił, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza w czasie, gdy importował objęte sporem towary, cechowała się wprawdzie dużymi obrotami, ale – jak wskazuje dokumentacja skarbowa – przynosiła nieduży zysk, co wbrew twierdzeniom Sądu nie pozwalało na zgromadzenie zapasu pieniędzy na pokrycie kosztów sądowych. Gromadzenie takich środków wpłynęłoby, zdaniem skarżącego, na płynność finansową przedsiębiorstwa i nie było uzasadnione, gdyż nie spodziewał się on, że w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą czekać go będzie szereg postępowań administracyjnych i sądowych.
Zapobiegliwość i przezorność dotycząca ryzyka związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej, w tym ponoszenie kosztów sądowych z nią związanych, na które wskazuje w uzasadnieniu Sąd, nie jest adekwatna do sytuacji, w jakiej znajduje się i znajdował skarżący.
Skarżący wskazując na zasadność złożonego zażalenia podniósł, że obecnie jego sytuacja uległa drastycznej zmianie – znacznemu pogorszeniu. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 20 kwietnia 2006 r. zastosowano wobec niego areszt na okres jednego miesiąca, czyli do dnia 18 maja 2006 r. Natomiast postanowieniem z dnia 18 maja 2006 r. Sąd ten przedłużył okres stosowania tymczasowego aresztowania na kolejne 2 miesiące – do dnia 18 lipca 2006 r. oraz postanowieniem z dnia 15 lipca 2006 r. na następne 2 miesiące. Skarżący wywiódł, że w obecnej sytuacji prowadzona przez niego działalność gospodarcza nie przynosi dochodów, a żona będąca osobą bezrobotną, zajmującą się domem i dziećmi znajduje się w ciężkiej sytuacji finansowej.
W konkluzji skarżący podniósł, że nieprzyznanie mu prawa pomocy pozbawi go możliwości zrealizowania jego podstawowego prawa, jakim jest prawo do sądu. Byłoby to sprzeczne nie tylko z Konstytucją RP, ale również z orzecznictwem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości dotyczącym prawa do sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a. – przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny – jest obligatoryjne. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez Sąd o przyznanie prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r. sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.).
W piśmiennictwie podnosi się także, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych (H. Knysiak-Molczyk "Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi". Przegląd Sądowy nr 11-12/2003, s. 85).
Tak pojmowana instytucja prawa pomocy wynika z faktu, iż Sąd powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem z drugiej strony. Oznacza to, że w każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwia stronie wniesienie skargi, a tym samym realizację swoich praw przed sądem.
Jak wynika z treści zaskarżonego postanowienia, Sąd I instancji oceniając sytuację majątkową i finansową skarżącego uznał, że mógł on zgromadzić środki umożliwiające uiszczenie przez niego wpisu w kwocie 200 zł, zważywszy na termin wniesienia skargi oraz rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Sąd I instancji dokonując oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego opierał się na danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy i wyjaśnieniach pisemnych złożonych przez pełnomocnika skarżącego. Dokumenty te zostały sporządzone w dniach: 23 grudnia 2005 r. oraz 27 marca 2006 r. (karty 19 i 39 akt sąd.).
Jednakże w zażaleniu skarżący podniósł, że od dnia 20 kwietnia 2006 r. został tymczasowo aresztowany, co drastycznie pogorszyło jego sytuację. Do zażalenia jako dowód załączył wydruk faksu postanowienia Sądu Rejonowego w Gorzowie Wlkp. z dnia 20.04.2006 r. oraz z dnia 18.05.2006 r. Jest to okoliczność istotna dla rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyż wskazuje na zmianę sytuacji faktycznej skarżącego jaka nastąpić miała pomiędzy datą złożenia wniosku, a jego rozpoznaniem. Wymaga więc wyjaśnienia, czy i w jakim dokładnie okresie skarżący został tymczasowo aresztowany, a przede wszystkim ustalenia, czy i jak fakt ten wpłynął na zmianę sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego.
Sąd ponownie rozpoznając wniosek powinien ustalić, czy obecnie skarżący posiada oszczędności wystarczające na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, przy uwzględnieniu także rzeczywistych kosztów obciążających skarżącego w związku z prowadzonymi przez niego postępowaniami sądowymi.
Z wymienionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.