Uzasadnienie
Postanowienie
Dnia 12 grudnia 2006 r.
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie:
Przewodniczący: sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2006 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia K. Ś. – "[...]" na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 października 2006 r.; sygn. akt V SA/Wa 694/06 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi K. Ś. – "[...]" na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia 22 lutego 2006 r.; nr [...] w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe;
postanawia:
uchylić zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Postanowieniem z 1 września 2006 r., sygn. akt V SA/Wa 694/06, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania K. Ś. - [...] prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Po rozpatrzeniu sprzeciwu K. Ś. – [...] od powyższego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 3 października 2006 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd podał w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, że K. Ś. oraz jej mąż uzyskali w latach 2004 i 2005 dochody w wysokości, odpowiednio: 34.563 zł oraz 31.231 zł. Skarżąca posiada majątek w postaci: domu o powierzchni 300 m², nieruchomości rolnej o powierzchni 400 m² oraz lokalu użytkowego o powierzchni 56 m². Sąd ponadto ustalił na podstawie złożonych oświadczeń i dokumentów, że źródłem utrzymania rodziny wnioskodawczyni są dochody męża w wysokości 1680,25 zł miesięcznie oraz czynsz z najmu lokalu użytkowego w wysokości 1900 zł + 22% podatku od towarów i usług.
W ocenie Sądu uzyskiwane dochody oraz posiadany majątek uzasadniają przyjęcie, iż składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy nie znajduje się w sytuacji ubóstwa rozumianego jako brak środków finansowych pozwalających na godną egzystencję i jest w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny ponieść koszty sądowe w postaci wpisu od skargi.
Zdaniem Sądu, za odmową zwolnienia od kosztów sądowych przemawiało również zawarcie przez męża K. Ś. umowy o udzielenie kredytu na zakup samochodu, z której wynika, iż w celu bezpośrednio związanym z działalnością gospodarczą zakupił on samochód Toyota Avensis o wartości 105.000 zł, wnosząc wpłatę własną w wysokości 26.250 zł, a resztę finansując krótkoterminowym kredytem (36 rat), zaciągniętym wspólnie z żoną.
Sąd ocenił sytuację skarżącej wynikającą ze złożonego oświadczenia w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a., i stwierdził, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku.
W zażaleniu na powyższe postanowienie K. Ś. zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), poprzez uznanie, że jest ona w stanie ponieść koszty sądowe w sprawie. Wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie jej od ponoszenia kosztów sądowych lub o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.
W uzasadnieniu skarżąca podniosła, iż obecnie toczy się przed sądem około 50 spraw, w których jest stroną, co jest nie bez znaczenia dla współistniejących kosztów, których nie byłby w stanie ponieść żaden przedsiębiorca. Za błędne skarżąca uznała twierdzenia Sądu I instancji o konieczności gromadzenia środków finansowych koniecznych do obsługi finansowej ewentualnych sporów z organem celnym.
Podniosła również, że prezentowane w zaskarżonym postanowieniu stanowisko jest dla niej krzywdzące, bowiem wykazała ona, że nie jest w stanie dokonać zapłaty wpisu sądowego, a pozbawienie jej prawa pomocy uniemożliwi jej skuteczną obronę interesów. Twierdziła, że od chwili wszczęcia postępowania weryfikacyjnego przez organy celne jej sytuacja rodzinna uległa pogorszeniu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że przyznanie przez sąd prawa pomocy jest obligatoryjne w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby więc rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.).
O przyznaniu prawa pomocy decydują możliwości finansowe podmiotu składającego wniosek oceniane w kontekście wysokości obciążeń finansowych, jakie musi on ponieść w konkretnym postępowaniu. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, iż Sąd powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić przeszkodę dla sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie wniesienie skargi, a tym samym realizację swoich praw przed sądem.
Jednocześnie jednak nie można zaakceptować sytuacji, iż wysokie deklarowane koszty prowadzenia własnej działalności gospodarczej mają stanowić decydujący argument przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Prowadziłoby to bowiem do bezpodstawnego zaakceptowania sytuacji, w której uznaje się za konieczne poniesienie wszystkich innych kosztów, poza kosztami sadowymi.
Jak wynika z zaskarżonego postanowienia, Sąd dokonując analizy sytuacji majątkowej skarżącej ocenił wartość jej majątku i założył, że skarżąca prowadząc w przeszłości działalność gospodarczą powinna wykazać się zapobiegliwością i przezornością oraz zgromadzić oszczędności, licząc się z możliwością poniesienia w przyszłości kosztów postępowania sądowego.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, taka ocena sytuacji finansowej skarżącej nie jest wystarczająca. Postanowienie w przedmiocie przyznania prawa pomocy powinno być wydawane przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Analizując sytuację majątkową skarżącej Sąd był zobowiązany zbadać jej stan majątkowy z chwili złożenia wniosku oraz ocenić go w oparciu o wymienione na wstępie zasady, nie mógł zaś, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, opierać się jedynie na założeniu, że w przeszłości zdolności zarobkowe K. Ś. były odpowiednie do poczynienia zabezpieczeń na wypadek przyszłych postępowań sądowych.
W rozpoznawanej sprawie poza zakresem rozważań Sądu pozostawała okoliczność prowadzenia przez skarżącą kilkudziesięciu spraw sądowych i związany z tym obowiązek ponoszenia kosztów sądowych w nieokreślonej wysokości.
Gdyby nie ta okoliczność, to dokonana przez Sąd I instancji tylko na użytek tej jednej sprawy ocena możliwości uiszczenia przez skarżącą wpisu sądowego w niniejszej sprawie w pełnej wysokości, nie podlegałaby wzruszeniu.
Przy ponownym rozpoznawaniu wniosku Sąd I instancji powinien zbadać, czy skarżąca posiada obecnie środki wystarczające na uiszczenie wpisu w niniejszej sprawie i rozważyć, czy w związku z prowadzeniem przez skarżącą - jak twierdzi - kilkudziesięciu spraw w różnym stadium zaawansowania jest ona w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej oraz jej rodziny. W tym kontekście wyjaśnienia wymaga także kwestia rzeczywistych dochodów skarżącej, co ma niewątpliwy wpływ na prawidłowe ustalenie zdolności do ponoszenia opłat związanych z toczącymi się postępowaniami sądowymi. W szczególności wnikliwszych ustaleń i rozważenia wymaga fakt ponoszenia przez skarżącą i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym wydatków (np. dot. spłaty trzyletniego kredytu zaciągniętego na zakup samochodu), w ratach przekraczających deklarowane dochody.
Skarżąca w zażaleniu, poza ogólnikowymi twierdzeniami, że nie jest w stanie dokonać zapłaty wpisu sądowego w sprawie, oraz, że stanowisko Sądu prezentowane w zaskarżonym postanowieniu jest dla niej krzywdzące, nie podważyła żadnego z konkretnych i istotnych ustaleń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, co do stanu majątkowego i dochodów jej i męża, zwłaszcza co do wysokości czynszu z najmu lokalu użytkowego, zakupu samochodu o wartości ok. 105.000 zł, a także zdolności kredytowej jej oraz męża.
Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a., to na stronie spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości, czy w części.
Jednakże w sytuacji, gdy skarżąca wniosła wiele spraw wiążących się z obowiązkiem uiszczenia w każdej z nich wpisu sądowego w tym samym czy zbliżonym okresie, okoliczność ta powinna być uwzględniona przy ocenie, w ramach art. 246 § 1 p.p.s.a., i przy uwzględnieniu stanu rodzinnego (art. 252 § 1 p.p.s.a.), możliwości uiszczenia przez wnioskodawczynię w tymże okresie w poszczególnej sprawie wpisu sądowego w całości lub w części.
Taka kompleksowa analiza aktualnej zdolności płatniczej skarżącej umożliwi prawidłową ocenę, czy jest ona w stanie uiścić i w jakiej części wpis sądowy w niniejszej sprawie. Z uwagi na dotychczasowe i dotąd niepodważone ustalenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, co do zakupu samochodu sfinansowanego w przeważającej części kredytem, Sąd przy ponownym rozpoznaniu wniosku skarżącej oceni także, czy wysokość spłacanych rat kredytowych znajduje (znajdowała) pokrycie w ujawnionych przez skarżącą dochodach jej i męża, a zatem czy skarżąca ujawniła rzeczywistą sytuację materialną i rzeczywistą wysokość dochodów swoich i męża.
Z wymienionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.