Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2021 r., sygn. akt V SA/Wa 1883/18, odrzucił wniosek G. M. o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego oraz odrzucił wniosek o uchylenie w trybie autokontroli postanowienia z dnia 26 listopada 2019 r. – w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie z dnia [...] września 2018 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przyznania płatności rolnośrodowiskowej.
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy:
Postanowieniem z 26 listopada 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę G. M. na ww. decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego ARiMR z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego.
Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I GZ 338/20, oddalił zażalenie strony na postanowienie z 26 listopada 2019 r. Z uzasadnienia tego postanowienia wynika, że strona została skutecznie wezwana do uiszczenia wpisu sądowego. W sprawie prawomocnie odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy, wobec czego wezwano stronę do wykonania prawomocnego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z 26 listopada 2018 r. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Wezwanie to doręczono w dniu 5 listopada 2019 r. Wobec nieuiszczenia wpisu od skargi w zakreślonym terminie, NSA uznał, że Sąd I instancji prawidłowo orzekł o odrzuceniu skargi. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie miał znaczenia dla oceny zachowania terminu do opłacenia skargi.
Pismem z 4 stycznia 2021 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, względnie o uchylenie – w trybie autokontroli – postanowienia z 26 listopada 2019 r. w przedmiocie odrzucenia skargi w związku z przyznaniem – na mocy postanowienia WSA z 3 września 2020 r. sygn. akt V SPP/Wa 333/19 – prawo pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie pełnomocnika podkreślenia wymaga, że zarządzenie o wykonaniu prawomocnego wezwania z 26 listopada 2018 r. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi zostało doręczone skarżącemu 5 listopada 2019 r. i przed upływem 7-dniowego terminu do jego uzupełnienia — pismem z 5 listopada 2019 r. skarżący wniósł o zwolnienia od kosztów sądowych. W wyniku rozpoznania wniosku Skarżącemu zostało przyznane prawo pomocy w całości.
W ocenie adwokata jedynie prawomocne postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy, wydane po merytorycznym rozpoznaniu wniosku o jego przyznanie uprawniało do odrzucenia skargi na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. w razie nieuiszczenia należnego wpisu w ponownie zakreślonym terminie. Adwokat argumentował, że Wojewódzki Sąd Administracyjny winien w pierwszej kolejności rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy jako złożony przed postanowieniem o odrzuceniu skargi i dopiero po jego merytorycznym rozpoznaniu decydować odnośnie skargi. W ocenie adwokata, mimo pozostającego w obrocie prawnym postanowienia NSA z 4 grudnia 2020 r., należałoby w trybie autokontroli uchylić postanowienie tut. Sądu w przedmiocie odrzucenia skargi, albowiem nie zawierała ona braków fiskalnych wobec zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych w całości oraz nadać sprawie bieg.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił wnioski skarżącego.
Sąd I instancji zauważył, że wniosek o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu pełnomocnik strony złożył w dniu 4 stycznia 2021 r., a więc po upływie roku od dnia uchybienia terminu do dokonania tej czynności procesowej (tj. 12 listopada 2019 r.). Wobec powyższego w rozpoznawanej sprawie ma zastosowanie przepis art. 87 § 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), bowiem spełniona została przesłanka ograniczająca do jednego roku możliwość procedowania nad wnioskiem o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej.
Analizując możliwość uznania, że przypadek opisany we wniosku jest "wyjątkowy", co uzasadniało rozważenie zasadności wniosku, WSA wskazał, że pod pojęciem "przypadek wyjątkowy", o którym mowa w przepisie art. 87 § 5 p.p.s.a., należy rozumieć nadzwyczajne okoliczności, które uniemożliwiały złożenie wniosku o przywrócenie terminu w normalnym terminie. Sąd nie dopatrzył się jednak w rozpoznawanej sprawie żadnych wyjątkowych okoliczności, które mogłyby usprawiedliwiać przywrócenie terminu po upływie roku od jego uchybienia. Nie wynikają one również z samego wniosku o przywrócenie terminu. Podniesione przez pełnomocnika argumenty były przedmiotem rozważań zarówno Sądu I instancji, jak również Naczelnego Sądu Administracyjnego. W szczególności okoliczności takiej nie stanowi złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, już po prawomocnym zakończeniu postępowania w tym przedmiocie oraz skutecznym wyczerpaniu przez Sąd procedury w zakresie uzupełnienia braków fiskalnych skargi, w tym uprawomocnieniu się zarządzenia w sprawie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego.
W konsekwencji wniosek o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu od skargi, złożony po upływie roku od dnia uchybionego terminu, wobec braku wyjątkowych okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu, podlega odrzuceniu na podstawie art. 88 p.p.s.a. w zw. z art. 87 § 5 p.p.s.a.
Za niedopuszczalny WSA uznał wniosek o uchylenie w trybie autokontroli postanowienia o odrzuceniu skargi. Tryb uchylania własnych orzeczeń przez Sąd został uregulowany w art. 195 § 2 p.p.s.a. i art. 179a p.p.s.a., ale może on zostać uruchomiony przez Sąd w związku z wniesieniem zażalenia na wydane postanowienie lub wniesieniem skargi kasacyjnej od wydanego wyroku. Regulacje te nie mają zastosowania w przedstawionym w sprawie stanie faktycznym.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący, wnosząc o jego uchylenie w całości i przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego, ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie o uchylenie w trybie autokontroli postanowienia WSA z 26 listopada 2019 r. w przedmiocie odrzucenia skargi.
Zarzucił naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- 1) art. 87 § 2 i § 5 p.p.s.a. przez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego w zakresie okoliczności wskazujących na brak uprawdopodobnienia wystąpienia wyjątkowego przypadku w sprawie, skutkujące wobec skarżącego ograniczeniem konstytucyjnego prawa strony do sądu;
- 2) art. 87 § 5 p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, iż realia tej sprawy nie stanowią wyjątkowego przypadku w rozumieniu ww. przepisu;
- 3) art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. stosowanych per analogiam – poprzez oparcie zaskarżonego orzeczenia jedynie o część zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności nieuwzględnienie jako szczególnej okoliczności faktu, że to Sąd I instancji, procesując równolegle tak odrzucenie skargi, jak i wniosek o przyznanie prawa pomocy, pozbawił skarżącego prawa do sądu przez przedwczesne odrzucenie jego skargi wobec równolegle procesowanego wniosku o przyznanie prawa pomocy. WSA winien w pierwszej kolejności rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy jako złożony przed postanowieniem o odrzuceniu skargi i dopiero po jego merytorycznym rozpoznaniu decydować odnośnie skargi. Powyższego zabrakło. Złożenie przed upływem terminu do uiszczenia opłaty sądowej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przerywa bieg tego terminu. Jedyną drogą konwalidacji tej sytuacji jest uchylenie prawomocnego postanowienia WSA w przedmiocie odrzucenia skargi;
- 4) art. 141 § 4 p.p.s.a., albowiem uzasadnienie zaskarżonego postanowienia WSA nie zawiera wszystkich elementów, o których mowa w tym przepisie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 85 p.p.s.a. czynność w postępowaniu administracyjnym podjęta po upływie terminu jest bezskuteczna. Stosownie jednak do art. 86 § 1 p.p.s.a. sąd na wniosek strony postanowi o przywróceniu terminu, jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy. Jak stanowi art. 87 § 1 p.p.s.a. pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana w terminie 7 dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu (art. 87 § 2 p.p.s.a.).
Art. 87 § 5 p.p.s.a. wprowadza jednak ograniczenie dopuszczalności wniosku o przywrócenie terminu dokonania czynności, stanowiąc, że po upływie roku od uchybionego terminu jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w przypadkach wyjątkowych.
Przez pojęcie "wyjątkowego przypadku", jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, należy rozumieć tylko sytuacje nadzwyczajne (np. postanowienie NSA z 14 listopada 2014 r., sygn. akt II GZ 752/14) lub wynikające z działania siły wyższej (np. postanowienie NSA z 7 października 2014 r., sygn. akt I FSK 345/14). W przeciwnym bowiem razie oznaczałoby to obowiązek przywrócenia terminu w niemalże każdym przypadku (np. postanowienie NSA z 5 października 2006 r., sygn. akt II OZ 961/06).
Jako przykład sytuacji nadzwyczajnej można powołać błędne pouczenie strony co do możliwości zaskarżenia postanowienia organu podatkowego, w sytuacji gdy prawo do złożenia skargi na ten akt nie było oczywiste w okolicznościach sprawy (por. postanowienie NSA z 25 lutego 2015 r., sygn. akt II FZ 1871/14), a także niemożność odczytania wezwania do podjęcia określonych czynności przez skarżącego z uwagi na to, że jest on osobą niewidomą, co było podkreślane przez skarżącego w toku postępowania (por. postanowienie NSA z 30 marca 2016 r., sygn. akt I OZ 262/16). Za nadzwyczajne okoliczności uzasadniające złożenie wniosku o przywrócenie terminu po upływie roku od uchybionej czynności nie są uznawane okoliczności zależne od strony (por. np. postanowienie NSA z 5 lipca 2017 r., sygn. akt II FZ 317/17, postanowienie z 4 marca 2016 r., sygn. akt II OZ 227/16).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji słusznie uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzi wyjątkowy przypadek umożliwiający skuteczne złożenie wniosku o przywrócenie terminu po upływie roku od uchybionej czynności.
Nie można bowiem za wyjątkowy przypadek w rozumieniu art. 87 § 5 p.p.s.a. uznać sytuacji, że skarżącemu przyznano prawo pomocy w wyniku złożenia przez niego ponownego wniosku w tym zakresie, skoro postanowieniem z 15 października 2019 r. WSA utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 19 lipca 2019 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Termin do wykonania prawomocnego wezwania do uiszczenia wpisu od skargi, po odmowie przyznania prawa pomocy, nie mógł być przerwany złożeniem kolejnego wniosku w tym przedmiocie. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że prawidłowość odrzucenia skargi była już przedmiotem oceny NSA, który postanowieniem z 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I GZ 338/20, oddalił zażalenie strony.
Na obecnym etapie postępowania przedmiotem kontroli jest zatem wyłącznie ocena prawidłowości zastosowania przez Sąd I instancji art. 87 § 5 p.p.s.a., a nie ocena prawidłowości odrzucenia skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację WSA, że skarżący nie uprawdopodobnił braku winy w uchybieniu terminu do uiszczenia wpisu od skargi, a tym bardziej wyjątkowego przypadku, o którym mowa w art. 87 § 5 p.p.s.a., bowiem w terminie do wykonania tego obowiązku nie był zwolniony od ponoszenia kosztów sądowych. Skoro zaś nie zachodził wyjątkowy przypadek uzasadniający złożenie wniosku o przywrócenie terminu po upływie roku od uchybionej czynności, to słusznie Sąd I instancji odrzucił skargę jako niedopuszczalną (art. 88 p.p.s.a.).
Jako prawidłowe należało także ocenić odrzucenie wniosku o uchylenie w trybie autokontroli postanowienia WSA z 26 listopada 2019 r. o odrzuceniu skargi. Zgodnie z art. 195 § 2 p.p.s.a. jeżeli zażalenie zarzuca nieważność postępowania lub jest oczywiście uzasadnione, wojewódzki sąd administracyjny, który wydał zaskarżone postanowienie, może na posiedzeniu niejawnym, nie przesyłając akt Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, uchylić zaskarżone postanowienie i w miarę potrzeby sprawę rozpoznać na nowo. Jak wynika z akt sprawy, zażalenie na postanowienie z 26 listopada 2019 r. zostało wniesione 18 grudnia 2019 r., a następnie przekazane NSA i oddalone na mocy postanowienia z 4 grudnia 2020 r. Postanowienie to jest prawomocne i nie podlega zaskarżeniu. Zatem jakakolwiek ingerencja w jego treść nie jest dopuszczalna. Tym samym wniosek w tym przedmiocie Sąd I instancji prawidłowo odrzucił.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.