Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 28 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Lu 666/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. odmówił M. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. Z. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] sierpnia 2009 r., nr [...].
M. Z., po wyroku z dnia 13 stycznia 2010 r., sygn. akt I SA/Lu 666/09, oddalającym skargę, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W treści urzędowego formularza wniosku podał, że sam prowadzi gospodarstwo domowe i nie ma nikogo na utrzymaniu. Jako źródło dochodu wskazał jedynie rentę strukturalną w wysokości 1.483,00 zł brutto miesięcznie. Ze złożonego wniosku wynikało również, że jest właścicielem mieszkania o powierzchni 48 m2 oraz wraz z siostrą współwłaścicielem domu drewnianego po rodzicach o powierzchni 60 m2, budynków gospodarczych oraz garażu. Oświadczył, że posiada samochód osobowy B. z 1994 r., którego aktualnej wartości nie zna. Przedmiotów wartościowych ani zasobów pieniężnych nie ma.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2010 r. przyznał M. Z. prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie.
W sprzeciwie M. Z. podał, że zaciągnął kredyty, których wysokość w sumie wynosi 8.500,00 zł, a zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów wynoszą w sumie 547,00 zł miesięcznie. Ponadto podał, że miesięczna opłata za mieszkanie wynosi 401,00 zł. Po opłaceniu rachunków za energię elektryczną, ubezpieczenie emerytalne pozostaje niewiele ponad 300,00 zł na wyżywienie i inne niezbędne potrzeby.
Pismem z dnia [...] czerwca 2010 r., w odpowiedzi na wezwanie do pełnego udokumentowania wysokości ponoszonych wydatków na remont i utrzymanie domu, na leczenie, a także do wskazania kiedy strona skarżąca zaciągnęła kredyty wymienione w sprzeciwie, M. Z.k wyjaśnił, ze drewniany dom jest z lat 40 – tych ubiegłego wieku i remont jest konieczny, aby zapobiec jego dewastacji. Oświadczył jednak, że nie prowadzi dokumentacji wydatków na remonty czy bieżące potrzeby. Podał, że leczy się, ale nie prowadzi również dokumentacji wydatków na leczenie. Wyjaśnił także, że jeden kredyt zaciągnął "ponad dwa lata temu", a pozostałe we wrześniu 2009 r. i w lutym 2010 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym stwierdził, że M. Z. nie uprawdopodobnił ustawowych przesłanek dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przede wszystkim strona skarżąca nie wykazała kwoty wydatków ponoszonych na leczenie, remont i utrzymanie domu. Zdaniem Sądu I instancji, okoliczność spłaty zobowiązań kredytowych sama nie wyczerpuje ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w całości. Wykazanie przez stronę skarżącą, że zaciągnęła kredyty na cele szczególne, o nadzwyczajnym charakterze uzasadniałoby zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego. M. Z. jednak tego nie uczynił, nie wykazał, że zaciągnął zobowiązania kredytowe na cele o szczególnym, nadzwyczajnym charakterze.
Sąd I instancji zwrócił również uwagę, iż strona skarżąca postępując z należytą starannością powinna liczyć się z negatywnym stanowiskiem organu podatkowego i przyszłą potrzebą wystąpienia na drogę sądową dla dochodzenia swoich praw. W ocenie WSA w L., M. Z. miał realną możliwość gromadzenia niezbędnych środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, w tym związanych z wniesieniem skargi kasacyjnej.
M. Z.k w zażaleniu na powyższe postanowienie wniósł o jego zmianę. Wyjaśnił, iż po otrzymaniu postanowienia z dnia 29 kwietnia 2010 r., w którym przyznano mu prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata, wysłał do sądu "pismo wyjaśniające" zatytułowane jako "sprzeciw", do którego dołączył stosowne dokumenty przedstawiające jego rzeczywistą sytuację materialną. Oświadczył, iż pismo to dotyczyło wyłącznie ponoszenia kosztów. Podniósł, iż nie wiedział, że wnosząc pismo w postaci sprzeciwu zostanie pozbawiony pomocy prawnej. M. Z. wyjaśnił, że w innej sprawie, w której był stroną, WSA w L. uchylił decyzję Izby Celnej. Z powyższych względów, zdaniem strony skarżącej, nie było powodów, aby gromadzić środki, ponieważ sprawa jest oczywista, a wyrok Sądu I instancji w niniejszej sprawie jest niezrozumiały.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej; p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje bądź w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; bądź też w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem z woli ustawodawcy jedynymi przesłankami warunkującymi możliwość przyznania prawa pomocy jest sytuacja materialna skarżącego.
Prawo pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu (art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności.). Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swych naruszonych praw przed sądem. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania.
Analizując zaskarżone postanowienie należy na wstępie zdecydowanie zakwestionować trafność wywodu Sądu I instancji wskazującego na konieczność "systematycznego gromadzenia przez skarżącego środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego już od chwili wszczęcia postępowania administracyjnego" licząc się z możliwością negatywnego rozstrzygnięcia sprawy. Taki sposób rozumowania w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest nieprawidłowy albowiem wypacza istotę podstaw ubiegania się o udzielenie prawa pomocy. W tym zakresie chodzi bowiem o ocenę obiektywnie istniejącej sytuacji w momencie wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również stanowiska Sądu I instancji co do braku przesłanek uwzględnienia wykazanych już złożonymi dokumentami obciążeń kredytowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ma podstaw, aby różnicować obciążenia kredytowe istniejące faktycznie w dacie ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych na mające lub niemające "szczególnego, nadzwyczajnego charakteru", do czego nawiązuje Sąd I instancji. W rozumowaniu mającym na celu sprawdzenie, czy skarżący kwalifikuje się do udzielenia prawa pomocy należało zatem uwzględnić wysokość obciążeń kredytowych skarżącego, a także inne dokumenty (k-73) świadczące o sytuacji majątkowej M. Z. Ogólnikowy wywód Sądu I instancji prowadzący do odmowy udzielenia prawa pomocy nie został poprzedzony wykazaniem, iż nawet biorąc pod uwagę tylko znajdujące się już w aktach sprawy dokumenty świadczące o sytuacji skarżącego, nie zasługiwał na przyznanie prawa pomocy.
Dodać też wypada, iż wprawdzie w myśl art. 255 p.p.s.a. sąd może wezwać do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dokumentów źródłowych, ale skorzystanie z tego przepisu wymaga uzasadnienia. Podstawową zaś formą oceny jest oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy (art. 252 § 2 p.p.s.a.).
Rozstrzygając ponownie w zakresie przedmiotowego wniosku, Sąd I instancji dokona ponownie oceny sytuacji skarżącego, kierując się udzielonymi wskazaniami.
Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.