Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z dnia 10 czerwca 2013 r., sygn. akt III SA/Gl 395/13 odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. w przedmiocie podatku akcyzowego.
Z uzasadnienia postanowienia wynika, że Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia.
Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2012 r. D. C. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (wpisu od skargi w kwocie 1.500,00 zł). Podał, że prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe i mimo że w ich małżeństwie obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, to pozostaje na utrzymaniu żony, ponieważ wykonywana przez niego działalność gospodarcza w zakresie sprzedaży hurtowej i detalicznej samochodów osobowych i furgonetek generuje stratę rzędu 550,00 i 600,00 zł w latach 2011/2012.
W związku z powyższym zawiesił prowadzoną przez siebie działalność gospodarczą. Dochody żony z prowadzonej przez nią odrębnie działalności gospodarczej wynoszą 5.000,00 zł. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada zdolności kredytowej ani żadnych składników majątku. Żona skarżącego ze sprzedaży pieczywa i wyrobów cukierniczych uzyskała w latach 2011/2012 przychód w kwocie 545.279,13 zł i 494.309,20 zł, który po potrąceniu o ponoszone koszty jego uzyskania w wysokości 516.669,83 zł i 469.911,08 zł przyniósł dochód o wielkości 28.609,30 zł i 24.398,12 zł. Natomiast wykazana dla celów podatku VAT podstawa opodatkowania za ostatnie trzy miesiące wynosiła: 37.302,00 (listopad), 41.642,00 zł (grudzień) oraz 34.921,00 zł (styczeń). Z rozliczenia ostatniego kwartału wynika, że uzyskany dochód za listopad i grudzień wynosił 6.023,88 zł, podczas gdy w styczniu 2013 r. w związku z ponoszonymi wydatkami poniesiono stratę rzędu 2.516,37 zł. Po opłaceniu wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania o pow. 62,87 m2, tj. opłatami za gaz (158,13 zł), czynsz (817,09 zł), energię elektryczną (156,43 zł), a nadto ratami kredytu (900,00 zł) dostępne na rachunkach bankowych środki wynosiły 911,81 zł i 1.555,90 zł.
Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2013 r. Referendarz sądowy Sądu I instancji odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, uznając, że nie wykazał dostatecznie, aby jego sytuacja uzasadniała zwolnienie od kosztów sądowych we wnioskowanym zakresie.
W wyniku sprzeciwu wniesionego przez D. C. WSA w G. postanowieniem z dnia 10 czerwca 2013 r. działając na podstawie art. 246 par. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z powyższym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd I instancji dokonując oceny możliwości finansowych strony wziął także pod uwagę nie tylko sytuację majątkową wnioskodawcy i jego rodziny, ale również możliwości zarobkowe. Sąd na podstawie doświadczenia życiowego, biorąc pod uwagę wiek wnioskodawcy uznał, że nie istnieją obiektywne przeszkody natury osobistej bądź zdrowotnej w podjęciu przez niego pracy zarobkowej. Powyższa postawa skarżącego, który zawiesił prowadzoną przez siebie działalność, a obecnie nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej i pozostaje na utrzymaniu członka rodziny, nie uzasadnia przerzucenia majątkowego ciężaru kosztów niniejszego postępowania sądowego na innych podatników.
Sąd I instancji oceniając sytuację finansową rodziny skarżącego jedynie przez pryzmat dochodów uzyskiwanych przez jego żonę stwierdził, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku. Dochód żony z prowadzonej działalności gospodarczej wynosi ok. 5.000,00 zł, podczas gdy udokumentowane wydatki związane z koniecznym utrzymaniem zamykają się w łącznej kwocie 1.131,65 zł. Zatem nic nie stoi na przeszkodzie aby z pozostałej kwoty wygospodarować 1.500,00 zł. Małżonkowie mają względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. Wprawdzie z przedłożonych do akt dokumentów źródłowych wynika, że wielkość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów nie jest stała, niemniej jednak okoliczność ta nie może mieć znaczenia przesądzającego, skoro opłaty związane z koniecznym utrzymaniem były w tych miesiącach na bieżąco regulowane.
Na bieżąco regulowane były również raty kredytu zaciągniętego na samochód. Wykazana w styczniu 2013 r. strata nie oznaczała braku środków finansowych. Była ona jedynie wynikiem bilansowym, który w żadnej mierze nie świadczył o utracie płynności finansowej, albowiem wykazana dla celów podatku VAT podstawa opodatkowania wynosiła: 41.642,00 zł (grudzień) oraz 34.921,00 zł (styczeń), podczas gdy z zeznania podatkowego za 2012 r. ustalono, że wypracowany przychód opiewał na kwotę 494.309,20 zł. Ponadto w dniu składania urzędowego formularza dostępne na rachunkach bankowych jego żony dodatkowe środki wynosiły: 384,81 zł i 4.533,45 zł, natomiast na dzień 22 i 28 lutego 2013 r. te zamykały się w kwotach: 911,81 zł i 1.555,90 zł.
Zażaleniem złożonym do Naczelnego Sądu Administracyjnego D. C. zaskarżył postanowienie w całości. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, a to zwolnienia od opłat sądowych.
W uzasadnieniu skarżący wskazał, że na chwilę obecną nie posiada żadnych środków na pokrycie kosztów sądowych co zostało wykazane w złożonych oświadczeniach majątkowych. Podniósł, że nie ma on zdolności kredytowej, nie posiada również wartościowych przedmiotów, oszczędności, papierów wartościowych ani innych zasobów pieniężnych. Wielkość osiąganych dochodów przez żonę skarżącego nie jest stała, często wydatki przewyższają przychody – wtedy skarżący jest zmuszony zapożyczać się u znajomych i rodziny, a z kolei kiedy w miesiącu wypracowany przychód jest większy niż wydatki – jest zmuszony go przeznaczyć na zwrot pożyczonych kwot pieniężnych.
Skarżący podkreślił, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, a na utrzymaniu mają dwójkę małoletnich dzieci, przy czym jedynym źródłem dochodu jest wynagrodzenie żony, które jest zmienne. Skarżący mimo starań nie potrafi znaleźć pracy, co potwierdzają powszechnie znane dane o sytuacji na rynku pracy i dużym bezrobociu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym uznając, że jego sytuacja majątkowa nie uzasadnia przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od wpisu od skargi.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa.
Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. W przypadku, gdy skarżący wraz z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można badając jego sytuację materialną przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów samego skarżącego. Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe.
Wskazać także należy, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) dalej powoływanej jako "k.r.o.", małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, nie natomiast nie do ich wzajemnych obowiązków.
Rozdzielność majątkowa ustanowiona w drodze umowy może dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Zatem powołanie się skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową, pozostaje bez znaczenia dla oceny tego wniosku.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji trafnie stwierdził, że skarżący nie zasługuje na dofinansowanie z budżetu państwa. Sąd bowiem dogłębnie, skrupulatnie i rzeczowo, opierając się na wyczerpującej dokumentacji przedłożonej w sprawie, przeanalizował sytuację skarżącego oraz jego żony i na tej podstawie podjął prawidłowe rozstrzygnięcie. Podzielając argumentację Sądu pierwszej instancji wskazać należy, że mimo, iż skarżący zawiesił działalność gospodarczą i nie posiada żadnych środków majątkowych to w ocenie jego sytuacji materialnej należy wziąć pod uwagę również miesięczny dochód uzyskiwany przez jego żonę.
Biorąc pod uwagę wydatki związane z koniecznym utrzymaniem obejmujące opłaty za gaz 158,13 zł, czynsz 817,09 zł, energię elektryczną 156,43 zł oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez żonę skarżącego z prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie około 5.000,00 zł miesięcznie (k. 12 akt sprawy) skarżący jest w stanie wygospodarować z pozostałej części kwotę 1.500,00 zł tytułem uiszczenia należnego wpisu od skargi. Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez żonę skarżącego strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w styczniu 2013 r. w wysokości 2.516,37 zł. Strata powstaje bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych.
Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Okoliczność ta nie może mieć również znaczenia ponieważ opłaty związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego są na bieżąco regulowane, Spłacane są również raty kredytu zaciągniętego na samochód. Podkreślenia wymaga, że koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze. Należy również zauważyć, że żona skarżącego posiada na rachunkach bankowych środki finansowe które wynosiły: 384,81 zł i 4.533,45 zł, natomiast na dzień 22 i 28 lutego 2013 r. środki te zamykały się w kwotach 911,81 zł i 1.555,90 zł. Kwota zgromadzona na rachunku bankowym pozwala na uznanie, że skarżąca dysponuje aktualnie środkami na pokrycie kosztów sądowych.
Wbrew zarzutom zażalenia nie można przyjąć, że Sąd I instancji przy ocenie sytuacji rodzinnej skarżącego nie uwzględnił tego, że ma on na utrzymaniu dwójkę małoletnich dzieci. Sąd podkreślił, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo z żoną i dziećmi. Odwołując się do zgromadzonych w sprawie dokumentów trafnie WSA uznał, że sytuacja wnioskodawcy nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i nie ma podstaw dla zakwestionowania tego stanowiska. Jak wskazano powyżej oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy i jego rodziny skarżący jest w stanie zapewnić swoim dzieciom utrzymanie i zaspokoić ich potrzeby materialne.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.