Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 9 grudnia 2016 r. o sygn. akt V SA/Wa 1485/16, orzekając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), odmówił L. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] grudnia 2013 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.
Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał, że wraz ze skargą kasacyjną od wyroku z dnia 18 sierpnia 2016 r. oddalającego skargę na powyższą decyzję L. L. wystąpił z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi kasacyjnej, oświadczając, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, posiada mieszkanie o powierzchni 62 m2 (zajęte w postępowaniu egzekucyjnym), nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, że osiąga miesięczny dochód w wysokości 1000 zł z tytułu "najem mieszkania (zajętego)". Wnioskodawca wyjaśnił, że nie zamieszkuje z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej, jest bezrobotny, jego rachunki bankowe zostały zamknięte, a składniki majątku, w tym mieszkanie, zajęły organy egzekucyjne. Mieszka w mieszkaniu, do którego nie posiada tytułu prawnego. Właściciel tego mieszkania żąda, by skarżący je opuścił. Skarżący wskazał także, że ma dwóch synów, którzy mieszkają z jego żoną, zaś skarżący stara się uczestniczyć w wychowaniu synów, w tym poprzez "łożenie na ich utrzymanie", na co nie pozwala mu obecny stan dochodów. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku, skarżący oświadczył, że czynsz w wysokości 1000 zł z tytułu wynajmowania mieszkania jest jedynym źródłem jego dochodu. Od listopada nie będzie otrzymywał czynszu, bo najemca zakończył umowę z końcem października. Skarżący jest osobą bezrobotną, jednak nie zrejestrował się jeszcze w urzędzie pracy, nie korzysta i nigdy nie korzystał z pomocy społecznej. Mieszka sam, nie otrzymuje środków finansowych od żony, nie ma wiedzy na temat jej dochodów i majątku. Miesięczne wydatki na mieszkanie, wyżywienie i ubranie wynoszą 600-700 zł, a pozostałą kwotę przeznacza na dojazdy do miejsca zamieszkania synów oraz na ich utrzymanie. Skarżący wyjaśnił również, że jego rachunki bankowe zostały zamknięte, na co nie może przedstawić zaświadczenia bankowego, bo jest ono odpłatne. Skarżący nie posiada umowy najmu lokalu, gdyż z końcem października najemca wyprowadzi się. Pełnomocnik reprezentuje skarżącego nieodpłatnie. Do pisma uzupełniającego wniosek skarżący załączył kopie: zeznania podatkowego za 2014 r. oraz aktów wydanych w toku prowadzonych wobec niego postępowań podatkowych.
Odmawiając w powyższym stanie sprawy przyznania L. L. prawa pomocy we wnioskowym zakresie Sąd uznał, że z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawcę, nie można było dokonać oceny, czy skarżący spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy, więc wniosek nie mógł zostać uwzględniony. Sąd wskazał na wcześniejsze postępowania o prawo pomocy wszczęte przez skarżącego i prawomocnie zakończone (postanowienia NSA z dnia 7.10.2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15 i z dnia 12.08.2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16), w których ustalono m.in., iż prowadzone wobec skarżącego od 2012 r. postępowania kontrolne oraz podatkowe wykazały, że w okresie od maja do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6 250 000 zł, jak również uznano składane przez skarżącego oświadczenia o minimalnych dochodach za niewiarygodne, ponieważ np. w 2014 r. wypracował przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 milionów złotych. Sąd ocenił, że ustalenia te, nie pozostały bez wpływu na niniejszą sprawę, zważywszy, iż wcześniejsze odmowy zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych następowały z powodu braku wyjaśnienia przez skarżącego w sposób pełny i niebudzący wątpliwości jego sytuacji majątkowej. Sąd podkreślił w tym kontekście, że strona, której wyłożono już zasady postępowania w przedmiocie prawa pomocy i reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, winna z należytą starannością przedstawić swoją aktualną sytuację majątkową.
W zażaleniu wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) L. L. domagał się zamiany postanowienia Sądu z dnia 9 grudnia 2016 r. i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie lub uchylenia postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając "naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. przez odmowę zwolnienia mnie od konieczności uiszczenia opłaty od skargi w sytuacji gdy z przedstawionych dokumentów i oświadczeń jednoznacznie wynika zasadność mojego wniosku". Składający zażalenie uznał, że złożone dokumenty i oświadczenia pozwalały Sądowi ocenić jego sytuację majątkową (jest ona tragiczna) i zestawić ją z wysokością wpisu, co powinno skutkować przyznaniem prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżący ponownie oświadczył, że żadnych rachunków bankowych nie posiada, więc nie może przedstawić wyciągów z nich, pozostaje bezrobotny choć aktywnie szuka pracy i podkreślił, że nie zwykł był przetrzymywać paragonów za chleb czy pastę do zębów, "zresztą jak większość normalnych ludzi", natomiast dokumentów na temat sytuacji finansowej żony nie przedstawi, gdyż pozostaje z żoną w faktycznej separacji i uzyskać ich nie może.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Z treści powołanego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Inicjatywa dowodowa w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy leży zatem po stronie skarżącego, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy.
Zdaniem NSA, dokonana przez Sąd I instancji ocena wniosku L. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest prawidłowa, ponieważ przedstawiona przez wnioskodawcę sytuacja majątkowa nie została wyjaśniona w sposób niebudzący wątpliwości. I tak dla Sądu I instancji, jak i dla NSA nie jest jasne jakimi konkretnie możliwościami finansowymi dysponuje skarżący, a w oparciu o zgromadzone w aktach sprawy dokumenty i oświadczenia skarżącego nie ma podstaw do przyjęcia, że uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej przywiedzie skarżącego na skraj ubóstwa. Sąd kasacyjny podkreśla w tym miejscu, że zarządzeniem z dnia 21 października 2016 r. skarżący został szczegółowo wezwany (zob. łącznie 23 punkty wezwania, k. 150 akt sprawy), na podstawie art. 255 p.p.s.a., do udzielenia Sądowi informacji niezbędnych dla oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Wnioskodawca powyższe wezwanie wykonał wybiórczo, przy czym istotne jest, że w punkcie 15 wezwania wskazano, iż według ustaleń organów podatkowych (postanowienie z dnia [...].04.2014 r.) skarżący posiadał majątek o wartości około 6 250 000 zł, wobec czego Sąd zwrócił się do skarżącego o wskazanie co wchodziło w skład tego majątku i wyjaśnienie w jaki sposób majątek ten został rozdysponowany. Odpowiadając na wskazany wyżej punkt wezwania skarżący wyjaśnił (pismo z dnia 2.11.2016 r.), że "Nie wiem co organy zaliczyły mi do majtku, że wyszła im tak wysoka kwota. Cały mój majątek został rozdysponowany na pokrycie działalności gospodarczej. Został mi tylko przedmiotowy lokal w [...].". W ocenie NSA takie twierdzenia L. L. są zdawkowe, niczego konkretnego nie wyjaśniają i w konsekwencji nie stanowią odpowiedzi na punkt 15 wezwania. Pamiętać należy, że skarżący prowadził z natury rzeczy dochodową działalność gospodarczą, polegającą na obrocie olejem opałowym i nie jest wiarygodne aby ta działalność przynosiła mu wyłącznie straty, generując zobowiązania niemożliwe do opłacenia, tym bardziej że za 2014 r. skarżący wypracował "zaledwie" 4 mln złotych przychodu. Jakie rzeczywiście były dochody skarżącego i co konkretnie się z nimi stało nie zostało wyjaśnione, analogicznie jak kwestia majątku skarżącego.
W świetle tego, co wyżej powiedziano, wyjaśnienia skarżącego, że pozostaje bezrobotny, historii za ostatnie trzy miesiące z zamkniętych rachunków bankowych nie przedstawi, a jednym źródłem jego utrzymania jest "przejściowo" dochód z najmu lokalu w wysokości 1000 zł miesięcznie (najemca wyprowadził się, więc dochodu zabraknie), natomiast z pomocy żony nie korzysta, bo pozostaje z nią w separacji faktycznej, uznać trzeba za dość oczywisty i jednoznaczny brak wiarygodnego wykazania, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co skutkowało trafną oraz sprawiedliwą odmową przyznania L. L. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie przez Sąd I instancji.
Zdaniem NSA prawidłowego i szczegółowo uzasadnionego stanowiska WSA nie podważa w pełni gołosłowna argumentacja zażalenia traktująca o "tragicznej sytuacji majątkowej" skarżącego. W kontrolowanym postanowieniu WSA w żadnym razie nie sugerował skarżącemu zbierania paragonów za chleb czy pastę do zębów; jedyne, o co skarżącego Sąd wzywał, to wiarygodne wykazanie jego sytuacji majątkowej za pomocą oświadczeń i dokumentów jakie skarżący jest w stanie zgromadzić, a których katalog prawem określony nie jest, czego zażalenie nie podważa i co nie godzi w ustanowione w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo obywatela do sądu. Prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i nie wymaga bliższych wyjaśnień, że na skarżącym ciąży obowiązek partycypacji w kosztach wszczętego przez siebie postępowania sądowego zarówno przed Wojewódzkim Sąd Administracyjnym, jak też przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.
Z wymienionych powodów oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.