Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. postanowieniem z 25 stycznia 2012 r., sygn. akt III SA/Po 903/11, odmówił przyznania prawa pomocy J. P. w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego.
Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:
Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, uzasadniając to tym, że prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z konkubiną, na ich utrzymaniu pozostaje syn A. ur. [...] czerwca 2010 r., a jedynym źródłem utrzymania rodziny jest działalność gospodarcza wnioskodawcy. Według oświadczenia dochód miesięczny rodziny wynosi 1615 zł (538 zł na osobę). Miesięczny czynsz za wynajem budynku mieszkalnego (130 m2) i budynku gospodarczego (80 m2) wynosi 900 zł, wydatki na energię elektryczną za okres od 1 sierpnia do 9 września 2011 r. zostały udokumentowane na kwotę 216 zł; skarżący jest ponadto obciążony z tytułu spłaty kredytu samochodowego (miesięczna rata – 335 zł).
Zaskarżonym postanowieniem odmówiono wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji uznał, że z przedłożonych oświadczeń i treści dokumentów wynika, że sytuacja majątkowa wyklucza skarżącego z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie prawa pomocy, gdyż jego przychód z działalności gospodarczej oraz innych źródeł w 2010 r. wyniósł łącznie 95174 zł. Na rachunku bankowym na dzień 30 września 2011 r. widniało saldo ujemne, jednak wpływy na rachunek we wrześniu 2011 r. opiewały na łączną kwotę 5494,42 zł. Sąd podniósł ponadto, że w kwietniu 2009 r. J. P. wydatkował równowartość 65794 zł na zakup samochodu.
W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny oszacował wysokość wpisu sądowego na kwotę 400 zł zgodnie z § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu sądowoadministracyjnym (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.), uwzględniając wskazaną przez wnioskodawcę wartość przedmiotu sporu wynoszącą 12238 zł. Dodał też, że poniesienie przez skarżącego także ewentualnych dalszych kosztów sądowych w wysokości 100 zł opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku wraz z uzasadnieniem oraz 200 zł wpisu od skargi kasacyjnej nie spowoduje zachwiania sytuacji materialnej i bytowej rodziny skarżącego w taki sposób, że nie będzie on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych.
W ocenie sądu pierwszej instancji porównanie wysokości kosztów sądowych z osiąganymi przez stronę przychodami (w 2010 r. średnio miesięcznie 7931 zł, we wrześniu 2011 r. – 5494 zł) pozwala przyjąć, że realizowane przychody tworzą możliwości wygospodarowania środków finansowych na pokrycie w całości kosztów sądowych przedmiotowego postępowania. Zdaniem Sądu miesięczny dochód (w 2010 r.) deklarowany przez stronę dla celów podatkowych w kwocie 1615 zł nie stanowi prawidłowej podstawy oceny możliwości płatniczych skarżącego, ponieważ same wydatki na czynsz, energię elektryczną i ratę kredytu wynoszą ok. 1450 zł miesięcznie, zaś lista koniecznych kosztów utrzymania rodziny obejmuje jeszcze inne pozycje. Według Sądu fakt zajęcia przez Dyrektora Izby Celnej w P. rachunku bankowego strony nie ma w sprawie decydującego znaczenia.
J. P. zażaleniem zaskarżył w całości powyższe postanowienie, zarzucając mu: "1) naruszenie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez niesłuszne przyjęcie, iż w świetle przedstawionych danych o dochodach rodziny brak jest podstaw do zwolnienia skarżącego od ponoszenia kosztów wpisu od skargi pomimo tego, że skarżący wykazał, iż bez utrzymania koniecznego siebie i rodziny nie jest w stanie ich ponieść;
2) nieokreślenie przez WSA dokładnej kwoty wpisu". Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości, przyznanie pomocy w postaci zwolnienia go od "ponoszenia kosztów wpisu od skargi w całości".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy ma zapewnić możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie są w stanie, zgodnie z generalną zasadą ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie, uiścić kosztów postępowania sądowego. Stanowi ona tym samym gwarancję realizacji konstytucyjnej zasady prawa strony do sądu, wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą pomocy państwa dla osób, które ze względu na trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, czyli nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania toczącego się w ich sprawie postępowania sądowoadministracyjnego. Z zastrzeżeniem art. 247 p.p.s.a. sytuacja materialna wnioskodawcy stanowi jedyną podstawę faktyczną wydania orzeczenia w kwestii przyznania lub nieprzyznania prawa pomocy. Z art. 246 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie o nie wnioskującej.
W rozpoznawanej sprawie WSA posiadał wystarczający materiał do kompleksowej oceny sytuacji majątkowej skarżącego, dysponując informacjami zawartymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w złożonych dokumentach.
Mając na względzie powyższe okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił sytuację materialną skarżącego jako uzasadniającą oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Wnioskodawca nie wykazał bowiem okoliczności określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., które pozwalałyby uznać, że uiszczenie wpisu od skargi w rozpoznawanej sprawie spowoduje uszczerbek dla utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. Sąd pierwszej instancji przeanalizował dokładnie sytuację majątkową wnioskodawcy w oparciu o informacje podane we wniosku oraz dokumenty i oświadczenie nadesłane przez skarżącego i doszedł do przekonania, że J. P. jest w stanie ponieść wymagane koszty postępowania, które na obecnym etapie obejmują wpis od skargi w wysokości 400 zł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w całości należy zatem podzielić ustalenia Sądu pierwszej instancji, że nie zostało wykazane spełnienie ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tej sytuacji zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. należało uznać za nieuzasadnione.
Na marginesie należy wskazać, że postanowienie w sprawie prawa pomocy, jako postanowienie niekończące postępowania, może być uchylone lub zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, zgodnie z treścią art. 165 p.p.s.a. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Strona skarżąca może zatem złożyć ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, wskazując w nim nowe okoliczności mogące uzasadnić wzruszenie prawomocnego postanowienia.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.