Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we W., postanowieniem z 16 czerwca 2014 r. (sygn. akt I SA/Wr 748/14) działając na podstawie art. 61 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. − Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), odmówił J. B. wstrzymania wykonania zaskarżonej przez niego decyzji Dyrektora Izby Celnej we W. z [...] stycznia 2014 r. nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w W. z [...] października 2013 r. (nr [...]), określającą J. B. zobowiązanie podatkowe w podatku akcyzowym w wysokości 20.868 złotych.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący złożył wniosek o wstrzymanie wykonania między innymi wydanych w sprawie decyzji, w którym podniósł, iż konsekwencje egzekucji podatku w wysokości 57.588 złotych oraz kosztów i odsetek mogą być trudne do odwrócenia, a późniejszy zwrot tej kwoty może nie przywrócić stanu majątkowego skarżącego sprzed egzekucji tej kwoty. Wnioskodawca stwierdził, że kwota należności jest znaczna i przekracza jego możliwości majątkowe, zaś egzekucja pozbawi go płynności finansowej i spowoduje trudne do przezwyciężenia skutki dla jego rodziny oraz pozbawi ją środków utrzymania.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wniosek o wstrzymanie wykonania decyzji nie zasługiwał na uwzględnienie. Skarżący nie sprecyzował bowiem, na czym miałyby polegać trudne do odwrócenia skutki w związku z koniecznością zapłaty podatku. Sąd stwierdził, że wykonanie decyzji zawsze powoduje określone konsekwencje finansowe dla strony, jednakże nie zawsze musi się to łączyć z powstaniem nieodwracalnych skutków, czy wyrządzeniem znacznej szkody, zaś w wyniku ewentualnego uwzględnienia skargi nastąpi zwrot należności wraz z odsetkami.
W ocenie Sądu, wystarczającą przesłanką wstrzymania wykonania decyzji nie jest podnoszona we wniosku sytuacja finansowa skarżącego. Sąd zaznaczył przy tym, że treść art. 8–10 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm.) wskazuje, iż dopuszczalność prowadzenia egzekucji jest ograniczona do zakresu, w jakim nie zostanie zagrożone minimum utrzymania dłużnika i osób pozostających według ustawowego obowiązku na jego utrzymaniu.
J. B. wniósł zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji, w którym zaskarżył to orzeczenie w całości. Wniósł o zmianę postanowienia poprzez wstrzymanie wykonalności zaskarżonej decyzji, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Wnoszący zażalenie zarzucił orzeczeniu Sądu pierwszej instancji naruszenie art. 61 § 3 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji jest bezzasadny, podczas gdy istnieje niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody i spowodowania trudnych do odwrócenia skutków dla skarżącego i jego rodziny.
W uzasadnieniu autor zażalenia stwierdził w szczególności, że konsekwencje egzekucji podatku w wysokości 57.588 zł oraz kosztów i odsetek mogą być trudne do odwrócenia, a późniejszy zwrot tej kwoty może nie przywrócić stanu majątkowego skarżącego sprzed egzekucji – tym bardziej że kwota jest znaczna i przekracza możliwości majątkowe skarżącego. Skarżący podniósł, że egzekucja pozbawi go płynności finansowej i spowoduje trudne do przezwyciężenia skutki dla jego rodziny, a także pozbawi środków utrzymania rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 61 § 3 p.p.s.a. sąd może na wniosek skarżącego wydać postanowienie o wstrzymaniu wykonania w całości lub w części zaskarżonego aktu lub czynności, jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Oznacza to, że chodzi o taką szkodę, która nie będzie mogła być wynagrodzona przez późniejszy zwrot spełnionego bądź wyegzekwowanego świadczenia, ani też nie będzie możliwe przywrócenie rzeczy do pierwotnego stanu. Wprowadzona w omawianym przepisie ochrona tymczasowa w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi wyjątek od zasady wynikającej z art. 61 § 1 p.p.s.a., w myśl której wniesienie skargi nie wstrzymuje wykonania aktu lub czynności.
Sąd orzeka o wstrzymaniu aktu lub czynności na wniosek skarżącego, zatem na wnioskodawcy spoczywa obowiązek uzasadnienia wniosku. Dla wykazania, że zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków nie jest wystarczające samo stwierdzenie strony. Uzasadnienie takiego wniosku powinno odnosić się do konkretnych okoliczności pozwalających wywieść, że wstrzymanie wykonania zaskarżonego aktu lub czynności jest zasadne w stosunku do wnioskodawcy.
W niniejszej sprawie wniosek o wstrzymanie wykonania dotyczył decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym. W tej sytuacji podkreślenia wymaga, że wykonanie decyzji nakładającej na stronę obowiązek uiszczenia należności pieniężnej tylko w wyjątkowych przypadkach jest źródłem niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody lub powstania trudnych do odwrócenia skutków. Zapłata oznaczonej w decyzji należności ma charakter odwracalny. W przypadku uchylenia zaskarżonej decyzji uiszczona należność podlega zwrotowi. Z tej też przyczyny strona domagająca się wstrzymania wykonania decyzji nakładającej obowiązek zapłaty należności pieniężnej obowiązana jest wykazać, że występują szczególne okoliczności uzasadniające uwzględnienie jej wniosku.
W zaskarżonym postanowieniu Sad pierwszej instancji uznał, że skarżący nie przedstawił okoliczności uprawdopodabniających wystąpienie w jego przypadku niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków w razie wykonania zaskarżonej decyzji. Sąd zauważył przy tym, że wstrzymania wykonania decyzji nie uzasadnia podnoszona we wniosku sytuacja finansowa skarżącego, zaznaczając jednocześnie, że art. 8-10 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ograniczają zakres prowadzenia egzekucji w sposób chroniący minimum utrzymania dłużnika i osób pozostających na jego utrzymaniu.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wystąpienia w niniejszej sprawie przesłanek zastosowania ochrony tymczasowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym była nieprawidłowa.
We wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji organów obu instancji skarżący nie wskazał konkretnie w czym upatruje wystąpienia niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody i spowodowania trudnych do odwrócenia skutków w przypadku wykonania zaskarżonych decyzji. Podniósł jedynie, że ewentualny późniejszy zwrot wyegzekwowanej kwoty może nie przywrócić stanu majątkowego skarżącego sprzed egzekucji, a także wskazał, iż utraci płynność finansową i zostanie pozbawiony środków na utrzymanie rodziny. Niemniej jednak przy ocenie przesłanek zastosowania ochrony tymczasowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym należało uwzględnić również oświadczenia i dokumentację zgromadzoną w związku z ubieganiem się przez skarżącego o prawo pomocy, które poprzedzało rozpoznanie wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Podkreślić należy, że na mocy wydanego w niniejszej sprawie postanowienia referendarza sądowego z 26 maja 2014 r. skarżący uzyskał prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdzono, że sytuacja życiowa, rodzinna i materialna J. B. uniemożliwia mu poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o czym świadczy kwota pieniężna, jaką dysponuje skarżący na utrzymanie swojego czteroosobowego gospodarstwa domowego oraz koszty uwzględniające wydatki związane z kształceniem synów, w tym wydatki na utrzymanie syna studiującego poza miejscem zamieszkania rodziców.
Zasadniczo prawidłowe jest stwierdzenie Sądu pierwszej instancji, że sama trudna sytuacja materialna strony nie jest wystarczającą okolicznością do wstrzymania wykonania zaskarżonych aktów. Niemniej jednak w niniejszej sprawie Sąd pominął wynikające z akt sprawy czynniki, które – będąc podstawą przyznania skarżącemu prawa pomocy – mogą być uznane także za okoliczności uprawdopodabniające zastosowanie w niniejszej sprawie ochrony tymczasowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Chodzi przede wszystkim o konieczność ponoszenia przez skarżącego kosztów kształcenia dwóch synów, w tym wydatków związanych z utrzymaniem syna studiującego dziennie poza miejscem zamieszkania rodziców.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, egzekucja kwoty wynikającej z decyzji Naczelnika Urzędu Celnego w Wałbrzychu z 30 października 2013 r. doprowadzi do istotnego pogorszenia sytuacji finansowej skarżącego. Z oświadczeń złożonych w postępowaniu w sprawie przyznania prawa pomocy wynika, że skarżący nie ma żadnych oszczędności, ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3.000 euro. Prawdopodobnym jest zatem, że egzekucja należności podatkowych będzie następować z otrzymywanego przez skarżącego wynagrodzenia. Podkreślić należy, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż uzyskuje wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia. Wskazane źródło dochodu nie będzie podlegało w postępowaniu administracyjnym w administracji ochronie takiej, jak w przypadku wynagrodzenia ze stosunku pracy, gdzie wysokość potrąceń z wynagrodzenia podlega znaczącym ograniczeniom (zob. art. 9 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w związku z art. 87 i art. 87¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy – tekst jednolity: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).
Zgodnie z art. 8 § 1 pkt 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji wyłączeniu spod egzekucji będą zatem podlegać pieniądze jedynie w kwocie 760 zł. Nawet przy uwzględnieniu innych przepisów ograniczających zakres postępowania egzekucyjnego w administracji, w przypadku skarżącego egzekwowanie należności objętych kontrolowanymi decyzjami podatkowymi może na tyle istotnie wpłynąć na możliwości finansowe strony, że uniemożliwi mu ponoszenie kosztów utrzymania syna studiującego dziennie poza miejscem zamieszkania rodziców, a w konsekwencji zagrozi możliwości kontynuacji tego kształcenia z powodów finansowych.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, takie skutki wykonania decyzji byłyby trudne do odwrócenia w przypadku ewentualnego uwzględnienia skargi. W takiej sytuacji obowiązkiem Sądu jest wstrzymanie wykonania decyzji, aby sądowa kontrola administracji publicznej w niniejszej sprawie – o ile w efekcie doprowadziłaby do wzruszenia decyzji podatkowych – nie była przy tym iluzoryczna.
W zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji wadliwie nie zakwalifikował wspomnianej okoliczności jako przesłanki uzasadniającej wstrzymanie wykonania decyzji, co musi skutkować uchyleniem tego orzeczenia. Jednocześnie mając na uwadze to, że stan faktyczny niniejszej sprawy na potrzeby oceny wystąpienia przesłanek zastosowania ochrony tymczasowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest niesporny, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że możliwe jest – a ze względów ekonomiki procesowej również celowe – rozpoznanie wniosku J. B. o wstrzymanie wykonania decyzji organów obu instancji wydanych w kontrolowanym w niniejszej sprawie postępowaniu podatkowym – zamiast przekazywania wniosku do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
W konsekwencji, z przywołanych wyżej powodów, NSA uznał, że wniosek ten zasługuje na uwzględnienie, bowiem w niniejszej sprawie wystąpiły przesłanki zastosowania ochrony tymczasowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, o jakich mowa w art. 61 § 3 p.p.s.a. Skutki wykonania wydanych w sprawie decyzji podatkowych byłyby bowiem trudne do odwrócenia w razie ewentualnego uwzględnienia skargi J. B., skoro istnieje niebezpieczeństwo, że wskutek zajęcia wynagrodzenia skarżącego uzyskiwanego ze stosunku zlecenia (nawet przy uwzględnieniu wyłączenia, o jakim mowa w art. 8 § 1 pkt 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji) ze względów finansowych zagrożona będzie możliwość kontynuacji przez syna skarżącego studiów dziennych poza miejscem zamieszkania rodziców.
Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie, a następnie na podstawie art. 61 § 3 p.p.s.a. wstrzymał w całości wykonanie decyzji organów obu instancji.