Uzasadnienie
Przewodniczący Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. zarządzeniem z 27 czerwca 2012 r. wezwał S. R.do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. P. w kwocie 12922 zł. W odpowiedzi na powyższe wezwanie S. R. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podała, że wspólnie z mężem zamieszkuje w mieszkaniu córki, nie posiada żadnego majątku i oszczędności. Ponadto zaznaczyła, że aktualnie jedynym jej dochodem jest świadczenie emerytalne otrzymywane miesięcznie w kwocie 3541,92 zł gdyż od 2008 r. nie prowadzi działalności gospodarczej. Skarżąca oświadczyła, że w dniu zaprzestania działalności gospodarczej nie posiadała żadnego majątku związanego z tą działalnością. Ponadto podniosła, że koszty utrzymania gospodarstwa domowego prowadzonego wspólnie z mężem wynoszą 1000 zł i obejmują wydatki związane z zakupem leków, żywności oraz środków czystości.
Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. postanowieniem z 30 października 2012 r. sygn. akt I SA/Lu 557/12 uwzględnił wniosek w części i zwolnił skarżącą od opłaty sądowej ponad kwotę 1200 zł, zaś w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw podnosząc, że koszt utrzymania gospodarstwa domowego w wysokości 1000 zł stanowi wyłącznie koszt utrzymania skarżącej z wyłączeniem męża.
Sąd pierwszej instancji postanowieniem z 30 listopada 2012 r. odmówił przyznania S. R. prawa pomocy. W ocenie Sądu pierwszej instancji, skarżąca nie spełniała przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity z 2012 r. poz. 270, dalej p.p.s.a.), gdyż nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. W uzasadnieniu Sąd podał, że skala prowadzonej działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży paliw w 2006 i 2007 roku oraz nieodpłatne zbycie mieszkania o powierzchni 71 m2 w 2008 r. wskazują na ponadprzeciętną sytuację majątkową skarżącej. Skarżąca nie wyjaśniła, przeznaczenia środków uzyskanych z działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży paliw, która w 2006 r. wyniosła 957.000 l oleju napędowego zaś w 2007 r. 1.564.000 l oleju napędowego. Nie podała również wydatków ponoszonych na żywność i na lekarstwa, co miało wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie wniosku.
W zażaleniu na powyższe postanowienie S. R. zarzuciła Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca była w stanie uiścić wpis sądowy oraz pokryć koszty pomocy prawnej bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny oraz naruszenie art. 255 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że oświadczenie obejmujące dane o stanie majątkowym i dochodach o stanie rodzinnym zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie są wystarczające. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca wskazała, że Sąd pierwszej instancji błędnie i ocenił stan majątkowy skarżącej, przyjmując za miarodajną sytuację ekonomiczną z okresu prowadzenia przez nią działalności gospodarczej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie jest zasadne.
Prawo pomocy jest instytucją prawa procesowego, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom nie będącym w stanie ponieść samodzielnie kosztów postępowania sądowego. Przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym ustawodawca uzależnił od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., czyli od wykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).
W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji mając na uwadze podane przez skarżącą okoliczności faktyczne podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz podniesione w sprzeciwie uznał, że nie są one wystarczające do udzielenia stronie zwolnienia od kosztów sądowych w całkowitym zakresie albowiem przyjął, że skarżąca powinna posiadać środki pieniężne na opłacenie wpisu sądowego z prowadzonej w latach 2005-2007 działalności gospodarczej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko Sądu pierwszej instancji jest błędne. Należy podkreślić, że wniosek o przyznanie prawa pomocy Sabina Rojek złożyła w dniu 26 lipca 2012 r., co oznacza, że przy badaniu sytuacji majątkowej skarżącej Sąd powinien był wziąć pod uwagę stan istniejący w chwili wniesienia wniosku a nie lat ubiegłych (sprzed 5 lat). Wątpliwości Sądu odnośnie do wielkości ponoszonych przez skarżącą wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego powinny być wyjaśnione poprzez wezwanie skarżącej w trybie art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych kosztów podanych we wniosku.
Taki tok postępowania był szczególnie uzasadniony w sytuacji, gdy w sprzeciwie wnioskodawczyni sprecyzowała, że wydatki w zadeklarowanej przez nią wysokości (1000 zł) dotyczą wyłącznie jej samej i nie obejmują, jak błędnie uznał Sąd w zakwestionowanym postanowieniu, kosztów utrzymania jej męża. W tym miejscu należy zauważyć, że zgodnie z art. 260 p.p.s.a. w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu zarządzenie lub postanowienie przeciwko któremu został sprzeciw wniesiony traci moc a sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że sprawa jest rozpoznawana od początku w świetle przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. W związku z tym sąd przed wydaniem postanowienia powinien uzupełnić materiał dowodowy na podstawie art. 255 p.p.s.a. jeżeli uzna, że dane podane we wniosku lub zebrane z inicjatywy referendarza sądowego okażą się niewystarczające.
Sąd pierwszej instancji powinien zatem dokonać samodzielnych ustaleń faktycznych odnośnie do stanu majątkowego, stanu rodzinnego i możliwości płatniczych wnioskodawcy a następnie ocenić je pod kątem kryteriów określonych w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (por. B. Dauter. B. Gruszczyński, A. Kabat M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz do art. 260, LexisNexis 2011). Skoro w Sąd pierwszej instancji w rozpoznawanej sprawie stwierdził, że oświadczenia S. R. dotyczące jej sytuacji ekonomicznej były niejasne, to nie mógł tym samym stwierdzić jednoznacznie, że nie spełnia ona warunków przyznania prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i w konsekwencji odmówić przyznania jej prawa pomocy w pełnym zakresie. W tej sytuacji, jak już wspomniano Sąd powinien był zgodnie z art. 255 p.p.s.a. wezwać S. R. do przedłożenia dodatkowych dokumentów, które umożliwiłyby mu dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącej w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. zamiast dokonywać ustaleń faktycznych w tym zakresie na podstawie własnych założeń.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.