Uzasadnienie
J. W. wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. w przedmiocie podatku akcyzowego, w treści której zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości.
Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2010 r. Wojewódzki sąd Administracyjny w Ł. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r. oddalił zażalenie na powyższe postanowienie.
Wyrokiem z dnia 22 lutego 2011 r. WSA oddalił skargę wniesioną przez J. W..
Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku, w treści której ponownie wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, załączając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej "PPF".
W wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego, skarżący wyjaśnił, że pomimo formalnego trwania małżeństwa prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a z żoną znajduje się w stanie rozdzielności majątkowej od 2001 r. i w nieformalnej separacji. Nie ma więc dostępu do żadnych dokumentów finansowych małżonki i nie jest w stanie ich przedstawić. Wskazał, że osiąga dochód w wysokości [...] zł brutto miesięcznie i spłaca raty pożyczki zaciągniętej u pracodawcy po [...] zł miesięcznie, którą zaciągnął na pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego – wpisu od skargi.
Skarżący nadesłał kopię umowy wyłączenia wspólności ustawowej i częściowego podziału majątku dorobkowego z dnia [...] października 2001 roku, w którym dom przy ul. Z. w Ł. z całym wyposażeniem oraz samochód osobowy przypadają w całości żonie skarżącego, jemu zaś środki trwałe oraz wyposażenie firmy B. oraz wszelkie zobowiązania i wierzytelności związane z jej działalnością. Żona skarżącego ustanowiła na jego rzecz nieodpłatną służebność osobistą dożywotniego zamieszkiwania i korzystania z budynku mieszkalnego przy ul. Z.. Wnioskodawca nadesłał także zaświadczenie o zarobkach potwierdzające, iż jest zatrudniony w "A." Spółka jawna H. i K. W., I. C. (w której wspólniczkami są żona i córka skarżącego) na stanowisku prokurenta, na pełnym etacie, z wynagrodzeniem w wysokości deklarowanej we wniosku.
Z dokumentów załączonych do uprzednio składanego wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. kopii deklaracji podatkowej PIT-36L za 2008 rok, wynika, iż z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący uzyskał przychód w wysokości [...] zł, poniósł koszty w wysokości [...] zł osiągając dochód na poziomie [...] zł, w tym samym roku uzyskał także dochody ze stosunku pracy oraz działalności wykonywanej osobiście w łącznej kwocie [...] zł. W 2009 roku działalność gospodarcza przyniosła skarżącemu stratę w wysokości [...] zł, zaś jego dochód ze stosunku pracy wyniósł [...] zł. Z przedłożonego obecnie zeznania podatkowego za rok 2010 wynika, że uzyskał dochód w kwocie [...] zł.
Nadesłał także wyciągi z posiadanych przez niego rachunków bankowych w M. potwierdzające fakt wskazywanych zajęć egzekucyjnych.
Załączył również umowę pożyczki opiewającą na kwotę [...] zł oraz wyciąg z listy płac firmy "A.", dokumentujący fakt potrącania skarżącemu rat tej pożyczki.
Skarżący podkreślił, że nie ma żadnych możliwości uzyskania danych finansowych żony, a ponadto iż z dniem [...] listopada 2011 r. został wpisany do rejestru dłużników niewypłacalnych, co potwierdza złożony odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla Ł. w Ł. w sprawie [...] (k. - 193).
Wskazał, że z uwagi na blokadę rachunków bankowych zakończył prowadzenie działalności gospodarczej, która była zawieszona do [...] stycznia 2009 r. Stwierdził również, że nie posiada majątku ani oszczędności.
Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił J. W. przyznania prawa pomocy we wnioskowym zakresie.
W wyniku rozpoznania sprzeciwu J. W. od wskazanego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r. oddalił go. Sąd wskazał, że złożone w sprawie oświadczenia strony budzą wątpliwości, ponieważ we wnioskach niekonsekwentnie skarżący jako osobę pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym raz wskazuje a raz nie żonę, z którą pozostaje w "nieformalnej separacji". Co więcej, skarżący z uwagi na nieformalną separację nie poinformował Sądu o stanie majątkowym członków rodziny, a z analizy stanu sprawy wynika, że powinien posiadać chociażby ogólne rozeznanie o stanie majątkowym rodziny, w szczególności małżonki, m.in. ze względu na zatrudnienie na stanowisku prokurenta spółki, w której jest ona wspólnikiem.
Ponadto, nie podał, jakiej wielkości koszty utrzymania ponosi. Sąd stwierdził, że obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami nie jest uzależniony od małżeńskiego ustroju majątkowego, więc nie ma podstaw do uznania, że żona skarżącego nie była zobowiązana do udzielenia mu wsparcia w celu prowadzenia sporu sądowego. Z uwagi na powyższe, WSA uznał, że nieprzekazanie żądanych informacji o stanie majątkowym skarżącego uzasadnia nieprzyznanie mu prawa pomocy w zakresie wnioskowanym. Ponadto, WSA w Ł. wskazał, że w na skutek złożenia uprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy orzekał już Naczelny Sąd Administracyjny, który zgodził się z postanowieniem Sądu I instancji, a okoliczności od tego czasu nie uległy zmianie.
Zażalenie od powyższego postanowienia złożył skarżący wnosząc o zmianę postanowienia w całości i przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie wyżej wymienionego postanowienia i przekazanie sprawy od ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Postanowieniu zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych oraz naruszenie prawa procesowego, tj. art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 270 z 2012 r.; dalej p.p.s.a.) poprzez odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy w sytuacji wykazania prze niego, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w zakresie kosztów sądowych oraz dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że sytuacja majątkowa skarżącego jest tego rodzaju, że jest on w stanie ponieść koszty sądowe.
W uzasadnieniu wskazał, że nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych w ten sposób, że we wcześniejszych wnioskach skarżący wskazywał jako osobę pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym również żonę, a we wniosku będącym przedmiotem obecnego postępowania nie wskazał żony. W ocenie składającego zażalenie, we wniosku o przyznanie prawa pomocy zostało wykazane, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Co więcej, brak możliwości dostarczenia żądanych dokumentów finansowych żony nie może być utożsamiany z odmową przekazania informacji, która stanowi uzasadnienie dla oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Na wstępie należy podnieść, że rozpoznanie kolejnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy winno nastąpić w kontekście art. 165 p.p.s.a., który stanowi, iż postanowienia niekończące postępowania mogą być uchylane bądź zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych samej sprawy, jak i w obowiązującym prawie, zawsze jednak muszą one uzasadniać zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia.
Należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwolnienie od opłat sądowych oznacza prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, a zatem może dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Takich wyjątkowych okoliczności Sąd I instancji w niniejszej sprawie nie dostrzegł i ocenę taką w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podniesiona przez skarżącego zmiana okoliczności faktycznych w postaci niewpisania małżonki do grona osób, z którymi skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie uzasadnia zmiany postanowienia z dnia 26 stycznia 2011 r. Nie uległy bowiem zmianie pozostałe okoliczności sprawy, tzn. skarżący nadal pozostaje z żoną w separacji faktycznej i wykonuje pracę w spółce, której wspólnikiem jest jego małżonka, a fakt spłacania pożyczki nie stanowi o uzasadnionej zmianie okoliczności.
Wskazać należy, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków. Chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9 poz. 59 ze zm.; dalej k.r.o; por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, s. 320). Stąd też, również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny i są zobowiązani do wzajemnej pomocy.
Dodatkowo, należy w tym miejscu podkreślić, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Wykonanie tego było w sprawie niemożliwe z uwagi na nieprzedstawienie przez skarżącego pełnej dokumentacji obrazującej jego sytuację finansową, pomimo wezwania przez Sąd do uzupełnienia środków dowodowych.
Stąd też ocena WSA słusznie sprowadziła się do stwierdzenia, że wobec nieprzedstawienia wszelkich dokumentów finansowych obrazujących sytuację finansową skarżącego, w tamtych dotyczących stanu majątkowego małżonki, Sąd I instancji wszechstronnie rozważył przedstawione okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego oraz jego warunków rodzinnych.
Co więcej, należy podkreślić, że formalnie do tej pory żona skarżącego pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i – mimo rozdzielności majątkowej małżonków – na podstawie art. 27 k.r.o. i zasad współżycia społecznego jest zobowiązana, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą założyła wraz ze skarżącym. Uwzględniając ten obowiązek żony skarżącego zasadnie referendarz sądowy WSA w Ł. dążył do uzupełnienia materiału dowodowego świadczącego o sytuacji majątkowej skarżącego, poprzez wezwanie J. W. do przedłożenia dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanych przez małżonkę dochodów, m.in. poprzez złożenie poświadczonych za zgodność z oryginałem odpisów zeznań podatkowych za 2009 i 2010 r. lub stosownego zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości osiągniętych w tym czasie dochodów (k. 156 akt sądowych).
Mając na uwadze wszystkie te okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że słuszne było stanowisko Sądu I instancji o nieprzyznaniu prawa pomocy skarżącemu, ponieważ nie uzasadnił prawidłowo on zmiany okoliczności oraz sytuacji rodzinnej i finansowej, a przez to nie wykazał dostatecznie zasadności swego wniosku o przyznanie mu prawa pomocy.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.