Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Wr 1280/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] września 2010 r., nr [...], w przedmiocie podatku akcyzowego za miesiące od stycznia do grudnia 2006 r.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 12.005 zł skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach wniosku wskazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym, gdyż jego sytuacja materialna stale się pogarsza na skutek przymusowego wykonania zobowiązań podatkowych wynikających z decyzji organów podatkowych, w tym w drodze zajęcia składników jego majątku oraz rachunków bankowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci. Jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 0,32 ha oraz zabezpieczonych przez komornika samochodów marki MAN o wartości 45.000 zł i JELCZ o wartości 5.000 zł, wykorzystywanych w działalności gospodarczej.
Skarżący oświadczył, że uzyskuje wynagrodzenie z umowy o pracę w kwocie 1.500 zł (brutto), natomiast prowadzona przez jego małżonkę działalność gospodarcza przynosi stratę (wynoszącą na dzień 31 marca 2010 r. 24.227,33 zł). Z nadesłanych dokumentów wynika, że średni koszt miesięcznego utrzymania gospodarstwa domowego wnioskodawcy to kwota ok. 1.800 zł, przy czym jako źródło finansowania tych wydatków wskazano dochody skarżącego z tytułu umowy o pracę, przychód z działalności gospodarczej żony oraz okazjonalną pomoc rodziców. Skarżący oświadczył ponadto, że nie posiada żadnych rachunków bankowych, ani lokat. Z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) wynika, że w 2009 r. skarżący i jego małżonka uzyskali z prowadzonej działalności gospodarczej przychód w kwocie odpowiednio [...] zł i [...] przy kosztach uzyskania przychodu w wysokości [...] zł i [...] zł.
Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu prawa pomocy i wskazał, że w aktualnie zawisłych przed tym Sądem sprawach ze skarg J. S. (sygn. akt I SA/Wr 485/10, I SA/Wr 486/10 i I SA/Wr 895/10) skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skarg w łącznej kwocie 22.363 zł, natomiast w sprawach o sygn. akt od I SA/Wr 234/09 do I SA/Wr 245/09 oraz I SA/Wr 1038/09 skarżący uiścił opłaty sądowe w łącznej kwocie 11.568 zł.
Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał dostatecznie, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Sąd podkreślił, że skarżący posiada stałe źródło dochodu i - zgodnie z przedstawionymi dokumentami - realizuje swoje zobowiązania związane z ponoszeniem kosztów utrzymania nieruchomości, w której zamieszkuje. Korzysta także z pomocy rodziców, której rozmiarów nie sprecyzował. Z informacji zgromadzonych w sprawie nie wynika także, aby skarżący był pozbawiony możliwości dodatkowego zarobkowania. Jest on ponadto właścicielem nieruchomości rolnej, która może stanowić przedmiot zbycia, gdyż ze złożonych oświadczeń nie wynika, aby stała się ona przedmiotem zajęcia.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, od chwili wniesienia do sądu środków zaskarżenia na wydane decyzje skarżący winien liczyć się z koniecznością poniesienia związanych z tym opłat sądowych, tymczasem z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że posiadane środki finansowe przeznaczył na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika (doradcy podatkowego), którego udział na obecnym etapie postępowania sądowego nie jest niezbędny.
W konkluzji Sąd pierwszej instancji uznał, że sytuacja finansowa skarżącego niewątpliwie jest trudna, jednakże nie wyklucza poniesienia ciężaru uiszczenia wpisu od skargi, a tym samym nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. S. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie pomocy prawnej we wnioskowanym zakresie. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.; dalej powoływana jako: p.p.s.a.). Wskazał, że prowadzone przez organy podatkowe postępowania zabezpieczające i egzekucyjne doprowadziły do tego, że skarżący nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi umożliwiającymi zapłatę kosztów postępowania sądowego. Stwierdził, że odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie spowoduje, że skarżący utraci prawo do rozpatrzenia jego sprawy przez niezawisły sąd.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie częściowo zasługuje na uwzględnienie.
Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena sytuacji majątkowej skarżącego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji, nie była dostatecznie wnikliwa. W zaskarżonym postanowieniu brak było rozważenia, czy w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. – skarżący jest w stanie pokryć choćby część kosztów postępowania.
Na wstępie wskazać należy, że nietrafne są wnioski Sądu pierwszej instancji, iż okoliczność, że skarżący korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika "z wyboru" świadczy o jego dobrej sytuacji finansowej i ma negatywny wpływ na ocenę jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Korzystanie z profesjonalnej pomocy prawnej jest prawem procesowym skarżącego i jego realizacja nie może być oceniana, jako okoliczność uniemożliwiająca mu korzystanie z innych praw procesowych, w tym do prawa pomocy. Jest oczywiste, że posiadanie jakichkolwiek zasobów finansowych musi być najpierw wykorzystane na doradztwo prawne, a dopiero potem, po uzyskaniu fachowej oceny sytuacji skarżącego i konieczności prowadzenia sprawy sądowej powstaje problem poniesienia kosztów sądowych. Zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, poniesienie kosztów pomocy prawnej nie może wpływać negatywnie na uprawnienie do korzystania ze zwolnienia od kosztów sądowych.
Po wtóre, okoliczność posiadania nieruchomości rolnej o powierzchni 0,32 ha, która może stanowić przedmiot zbycia, także nie przekreśla możliwości korzystania z prawa pomocy. Podkreślić należy, że odmiennie niż w procesie cywilnym, skarżący nie ma wpływu na termin rozpoczęcia sprawy sądowej, gdyż termin ten jest uzależniony od daty wydania zaskarżonej decyzji, a dalej postępowanie toczy się bardzo szybko i od momentu otrzymania wezwania do uiszczenia wpisu sądowego w konkretnej wysokości, skarżący ma zaledwie siedem dni na uiszczenie tej kwoty. Nie jest zatem trafne stanowisko Sądu pierwszej instancji, że strona może w tak krótkim czasie zbyć nieruchomość w celu uzyskania środków na pokrycie wpisu sądowego. A pamiętać należy, że prawo pomocy ma na celu umożliwienie stronie realizacji prawa do sądu, a nie doraźną pomoc finansową.
Nie może też przemawiać przeciwko uwzględnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczność, że skarżący reguluje stałe płatności związane z utrzymaniem mieszkania. To, że wnioskodawca funkcjonuje bez zadłużeń dotyczących koniecznego utrzymania, nie świadczy o możliwości poniesienia w ciągu 7 dni kosztów sądowych w wysokości 12.005 zł.
Wskazane wadliwości oraz brak rzeczywistej analizy sytuacji skarżącego doprowadziły Sąd pierwszej instancji do błędnego wniosku, iż skarżący może uiścić wpis sądowy w wysokości 12.005 zł. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji. Jednocześnie, mając na uwadze względy ekonomiki procesowej oraz fakt, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty i oświadczenia są wystarczające do oceny sytuacji materialnej J. S., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę w wysokości 1500 zł brutto miesięcznie (według oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy), a w dacie rozpatrywania wniosku nie prowadzi już żadnej działalności gospodarczej i nie ma żadnych oszczędności. Źródłem utrzymania rodziny są dochody skarżącego oraz działalność gospodarcza prowadzona przez jego żonę. Z dokumentów podatkowych wynika, że działalność ta przyniosła w ostatnich latach straty. Koszty utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny, wynoszące około 1800 zł miesięcznie, ponoszone są z zarobków skarżącego, przychodów z działalności gospodarczej żony, a także okazjonalnej pomocy rodziców w nieokreślonej bliżej wysokości. Skarżący wskazał, że ojciec jego ma prawo do emerytury i prowadzi własną działalność gospodarczą.
Oceniając w tej sytuacji wniosek o udzielenie prawa pomocy Naczelny Sąd Administracyjny miał też na względzie znaną mu z urzędu okoliczność – wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia – że prowadzone jest obecnie kilka postępowań sądowych w sprawach podatkowych z udziałem skarżącego. W sprawach tych skarżący uiścił już wysokie wpisy sądowe (11.568 zł). Każdy taki wydatek pogarsza w sposób znaczący jego możliwości płatnicze także wtedy, kiedy korzysta z pomocy finansowej rodziny. Mając na uwadze fakt, że w niniejszej sprawie wpis sądowy jest bardzo wysoki, a wykazana dokumentami i oświadczeniami sytuacja finansowa skarżącego jest trudna, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zasługuje on na skorzystanie z prawa pomocy w postaci częściowego zwolnienia z wpisu sądowego powyżej kwoty 1000 zł, która to kwota, nawet w trudnej sytuacji, może być zgromadzona przez skarżącego w ciągu 7 dni.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 4 oraz w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.