Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. postanowieniem z dnia 22 września 2014 r., sygn. akt I SA/Ke 391/14, oddalił wniosek T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] maja 2014 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 668 zł, skarżący złożył wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych wskazując, że jest osobą ubogą, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest osobą zatrudnioną, nie osiąga żadnych dochodów ani nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych. Stan ten trwa od około 3 lat. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnego majątku ruchomego ani nieruchomego, nie ma oszczędności i jest przewlekle chory (jaskra obu oczu). Z oświadczenia skarżącego wynika ponadto, że pozostaje w gospodarstwie domowym z siostrą i jej synem. Źródłem utrzymania osób pozostających w gospodarstwie domowym jest dochód uzyskiwany przez siostrę skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 2288 zł netto miesięcznie.
W odpowiedzi na wydane na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wyjaśnił, że nie mógł przesłać żądanych przez Sąd dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego żony M. K., która kilkukrotnie odmówiła skarżącemu udostępnienia informacji w zakresie jej sytuacji majątkowej, argumentując, że z racji istniejącej między nimi faktycznej separacji i całkowitego zerwania więzi (prowadzenie osobnych gospodarstw domowych) oraz z uwagi na zniesioną ustawową wspólność majątkową, nie będzie udostępniać żadnych dokumentów dotyczących jej osoby, jak też nie będzie wspierać jakichkolwiek zobowiązań skarżącego. Wnioskodawca wskazał nadto, że według jego wiedzy M. K. poza nieruchomością położoną w B., nie posiada innych nieruchomości. Nie wie nic o jej sytuacji finansowej, w tym o zobowiązaniach kredytowych.
Oddalając przedmiotowy wniosek, Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał że spełnia przesłanki uprawniające do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Sądu, mimo że z przedstawionych przez skarżącego informacji faktycznych wynika, że jego sytuacja finansowa jest trudna (osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, nie posiada majątku ani żadnych oszczędności, utrzymuje się tylko dzięki pomocy siostry, u której mieszka), to dla dokonania pełnej oceny jego możliwości finansowanych istotna jest również sytuacja rodzinna. Ponieważ związek małżeński z M. K. nie został rozwiązany przez rozwód sądowy, to całościowa ocena możliwości poniesienia kosztów postępowania wymaga także analizy sytuacji materialnej jego żony.
Skarżący jako przyczynę nieprzedłożenia informacji dotyczących małżonki wskazał odmowę ich udzielenia przez M. K., powołującą się na prowadzenie osobnych gospodarstw domowych oraz zniesioną ustawową wspólność majątkową. Nieujawnienie sytuacji majątkowej żony skarżącego nie pozwoliło Sądowi na całościową ocenę jego sytuacji materialnej. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy współmałżonka strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący, wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie mu prawa pomocy poprzez ustanowienie doradcy podatkowego, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w K. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-263 tej ustawy instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na wnioskodawcy. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 tej ustawy). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W rozpoznawanej sprawie, Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny jego sytuacji majątkowej.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. W przypadku, gdy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, nie można – badając jego sytuację materialną – ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego, ale należy również uwzględnić sytuację majątkową i dochody jego współmałżonka.
Sąd I instancji trafnie uznał, że skarżący nie przedstawił rzetelnie swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. W związku z tym na podstawie art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwał skarżącego do przedłożenia wskazanych dokumentów źródłowych. Wbrew stanowisku skarżącego należy przyjąć, że wezwanie takie może obejmować także dokumenty źródłowe obrazujące dochody i obciążenia finansowe osoby pozostającej w związku małżeńskim z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Wskazać również należy, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 788), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli.
Zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej ani pozostawanie w separacji faktycznej.
W takiej sytuacji należy stwierdzić, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. zasadnie uznał, że T. K., ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia go od kosztów sądowych, nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. Okoliczność ta nie pozwala uwzględnić złożonego wniosku, jako że w orzecznictwie za dominujący uznano pogląd, w świetle którego w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.