Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Ol 712/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w O., postanowił w punkcie 1 - przyznać K. B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w punkcie 2 - odmówić ustanowienia doradcy podatkowego.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał na treść art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Na podstawie złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Sąd pierwszej instancji ustalił, iż prowadzi ona działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód średnio w wysokości 2.100 zł. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z dwojgiem dzieci w wieku 19 i 15 lat: uczniami szkół technikum i gimnazjum, które otrzymują rentę rodzinną w łącznej kwocie 677,36 zł miesięcznie. Jest współwłaścicielką (wraz z dziećmi) domu o powierzchni 160 m2, działki rolnej niezabudowanej o powierzchni 2,4 ha, działki zabudowanej budynkiem magazynowo-warsztatowym o powierzchni 311 m2 i magazynowo-socjalnym o powierzchni 215,9 m2 i powierzchni 1,513 ha oraz działki niezabudowanej o powierzchni 0,0984 ha. W 2009 r. z działalności gospodarczej osiągnęła dochód około 25.000 zł, który zapewnia rodzinie minimum egzystencji. Od czterech lat Izba Celna i Skarbowa na przemian blokują jej konta, w związku z czym nie może spokojnie prowadzić działalności, korzystać z kredytów, gwarancji, poręczeń, co skutkuje, iż od trzech lat jej firma stoi w miejscu, zarabiając na przeżycie.
Ponadto wykazał stałe wydatki, do których należy: kredyt w rachunku bieżącym 30.000 zł, kredyt pomostowy 8.000 zł, podatek od nieruchomości 9.000 zł oraz bieżące koszty utrzymania, nauki dzieci, koszty leczenia. Na majątku skarżącej Urząd Skarbowy w B. oraz Izba Celna w O. dokonały wpisu hipoteki przymusowej na poczet przyszłych zobowiązań, jak również zabezpieczeń na wyposażeniu i urządzeniach budynków. Miesięczne wydatki na utrzymanie rodziny kształtują się następująco: ogrzewanie około 400 zł, energia 200 zł, woda 90 zł, gaz 45 zł, telefon z Internetem 120 zł, koszty dojazdu syna do szkoły 120 zł, koszty związane z nauką dzieci. Z dodatkowych zajęć i wyjazdów dzieci nie korzystają, ze względu na koszty oraz miejsce zamieszkania. Wydatki skarżącej na odzież - w zależności od potrzeb i konieczności, najczęściej pozostawiane są na koniec. Skarżąca korzysta również w tym zakresie z pomocy rzeczowej znajomych.
Koszty wyżywienia ponoszone są w zależności od posiadanych środków, w przybliżeniu jest to kwota 900 zł. Środki czystości 150 do 200 zł plus dodatkowe sezonowe wydatki na leki, przybory szkolne, książki.
Nieruchomości służące działalności gospodarczej zabudowane są popegeerowskimi budynkami o dużej powierzchni, które są stare, zniszczone i wymagają ciągłych remontów. Objęte są hipoteką przymusową i nie mogą służyć jako zabezpieczenie ewentualnej pożyczki w przypadku braku bieżących środków finansowych. Izba Celna poinformowała o zadłużeniu skarżącej 25 banków w Polsce, co zamknęło jej drogę do ubiegania się o jakąkolwiek pomoc. Skarżąca od 6 lat samotnie prowadzi działalność i wychowuje dwoje dzieci.
Oceniając sytuację finansową skarżącej, na podstawie złożonych przez nią dokumentów i oświadczeń, Sąd doszedł do przekonania, że zasadny jest wniosek odnoszący się do zwolnienia skarżącej z kosztów sądowych. Wskazania wymaga bowiem fakt, iż pomimo posiadania przez wnioskodawczynię nieruchomości nie jest ona w stanie wykorzystać ich do uzyskania dochodów związanych z koniecznością poniesienia kosztów sądowych, gdyż są one obciążone hipoteką. Nie ma ona również możliwości zaciągnięcia kredytu bankowego na ten cel, gdyż organ podatkowy powiadomił 25 banków w Polsce o jej zadłużeniu. Również osiągany przez wnioskodawczynię dochód jest niewielki, pozwalający jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Sąd uznał, że zasadny był wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, wobec czego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 postanowienia.
Sąd nie znalazł natomiast podstaw do uwzględnienia wniosku strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego. Podkreślił, że skarżąca w sposób prawidłowy wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej. Zainicjowane zostało postępowanie sądowe, zaś w jego toku Sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 p.p.s.a., powinien udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznacza, iż nie zostanie naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony.
Skarżąca zaskarżyła zażaleniem postanowienie Sądu w całości, szczególnie akcentując niezaradność odmowy ustanowienia doradcy podatkowego w osobie doradcy podatkowego K. D. Skarżąca wskazała, że doradca podatkowy zna doskonale przebieg sprawy w związku z czym pomoc prawna doradcy podatkowego ułatwiłaby prowadzenie spraw przed sądem i organami. W zażaleniu obszernie zrelacjonowała przebieg sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie znajduje usprawiedliwione podstawy za wyjątkiem tej jego części, która odnosi się do wskazania osoby ustanawianego przez Sąd doradcy podatkowego.
Ustawodawca w art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi, że "Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego".
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. "Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny".
Jak wynika z literalnego brzmienia art. 246 § 1 p.p.s.a. jedyną ustawową przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca nie wprowadził dodatkowych warunków przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym odnoszących się do celowości udziału pełnomocnika w sprawie. Przyjęte w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozwiązanie jest więc odmienne od tego jakie ustawodawca zastosował w art. 117 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 43, poz. 296 ze zm.), zgodnie z którym uwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu uzależnione jest od ustalenia, że udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie jest potrzebny. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych odnoszące się do kryterium potrzeby udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie nie jest więc przydatne przy wykładni art. 246 § 1 p.p.s.a. Orzecznictwo sądów administracyjnych w zdecydowanie przeważającej części jest zgodne co do tego, że brak celowości zastępowania przez profesjonalnego pełnomocnika strony, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nie jest przesłanką uzasadniającą odmowę ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. m.in. postanowienia NSA: z 20 listopada 2008 r., sygn. I FZ 433/08, LEX nr 565708; z 6 października 2008 r., sygn. I FZ 371/08, LEX nr 527662; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. II OZ 274/08, LEX nr 479138; z 29 października 2009 r., sygn. II FZ 429/09, LEX nr 573506).
Sąd pierwszej instancji, mimo powołania podstawy prawnej z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., oparł się na ustaleniach wskazujących że K. B. nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania a nie jedynie świadczących o tym, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z niepodważonymi ustaleniami K. B. nie jest w stanie wykorzystać nieruchomości do uzyskania dochodów związanych z koniecznością poniesienia kosztów sądowych, gdyż nieruchomości są obciążone hipoteką. Nie ma ona możliwości zaciągnięcia kredytu bankowego gdyż organ podatkowy powiadomił 25 banków w Polsce o jej zadłużeniu.
Również osiągany przez wnioskodawczynię dochód jest niewielki, pozwalający jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych jej trzyosobowej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w O., kierując się tymi ustaleniami zwolnił w całości skarżącą od kosztów sądowych. Uznał tym samym, że nie jest ona w stanie ponosić jakichkolwiek kosztów postępowania. Konsekwencją takiego stanowiska powinno być zastosowanie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie doradcy podatkowego.
Naczelny Sąd Administracyjny mając na względzie wskazane przesłanki na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej określenia zakresu przyznanego prawa pomocy i odmowy ustanowienia pełnomocnika i na podstawie art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245 § 1 i § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznał K. B. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego.
Zażalenie nie jest zasadne w części dotyczącej imiennego określenia osoby ustanawianego doradcy podatkowego. Zgodnie z art. 253 p.p.s.a. o wyznaczenie doradcy podatkowego sąd zwraca się do Krajowej Rady Doradców Podatkowych.
Stosownie do art. 244 § 3 p.p.s.a. jeżeli strona we wniosku wskazała doradcę podatkowego, Krajowa Rada Doradców Podatkowych w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym doradcą podatkowym wyznaczy doradcę podatkowego wskazanego przez stronę.
Sądom administracyjnym nie przysługuje więc kompetencja do imiennego wyznaczania doradców podatkowych, którzy będą zastępować strony korzystające z przyznanego prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego. Zażalenie w omawianym zakresie podlegało oddaleniu na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.