Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2007 r. sygn. akt I SA/Go 1569/06 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim postanowił odmówić T. K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Rozstrzygnięcie to zostało wydane w następującym stanie faktycznym. T. K. w złożonym oświadczeniu wskazał, że nie posiada oszczędności i majątku. Miesięczne koszty utrzymania rodziny (niepracującej żony i dwóch synów w wieku 15 i 16 lat) określił na kwotę 3000 zł, jednocześnie nie wskazując źródła przychodów.
Po rozpatrzeniu sprzeciwu T. K. od powyższego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 16 lutego 2007 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał niemożności poniesienia kosztów postępowania w zakresie częściowym. Twierdzenia skarżącego, że nie prowadzi on działalności gospodarczej, ale ma ją zarejestrowaną z uwagi na konieczność jej utrzymania z powodu trwania sporów z organami celnymi mimo, że w 2006 r. nie osiągnął żadnego dochodu, są dla Sądu niezrozumiałe, ponieważ brak jest jakichkolwiek podstaw do utrzymywania działalności gospodarczej, która nie przynosi żadnego dochodu z powodu trwania sporów z organami celnymi. Spory te nie mają żadnego związku z aktualnym prowadzeniem przez skarżącego działalności gospodarczej z tego względu, że skarżący występuje w nich jako osoba fizyczna. Okoliczności te zdaniem Sądu, wskazują, że składane przez skarżącego oświadczenia dotyczące jego sytuacji majątkowej są niewiarygodne.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazał, że od chwili wszczęcia postępowań weryfikacyjnych przez organy celne jego sytuacja rodzinna uległa drastycznej zmianie.
Jego zdaniem, Sąd dokonując oceny sytuacji majątkowej wywiódł w sposób wybiórczy, że koszty przeznaczone na radio, telewizję, telefon czy też wydatki na kształcenie dzieci przez zapewnienie im udziału w zajęciach sportowych nie mieszczą się w granicach tzw. wydatków utrzymania koniecznego dla niego oraz jego rodziny i pieniądze na to przeznaczone mogły być spożytkowane na koszty postępowania sądowego. Wskazał, że ponosi znaczne koszty w związku z trwającymi już postępowaniami sądowoadministracyjnymi, których jest kilkadziesiąt, a to z kolei ma zasadnicze znaczenie dla jego sytuacji materialnej. Za krzywdzące uznał uzależnienie udzielenia mu prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych od hipotetycznego założenia dokonanego przez Sąd, że każdy przedsiębiorca winien być przygotowany na ewentualne, mogące powstać koszty.
W ocenie skarżącego, odmowa przyznania mu prawa pomocy jest równoznaczna z pozbawieniem go prawa do rzetelnej oceny przez Sąd dowodów i faktów oraz okoliczności uznanych przez organy celne za dostatecznie udowodnione.
Skarżący wskazał także, że na mocy postanowień Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim od kwietnia 2006 r. do września 2006 r. nieprzerwanie przebywał w areszcie a zatem nie prowadził działalności gospodarczej i nie osiągał dochodów. Jego żona jest w ciężkiej sytuacji finansowej, bowiem jest osobą bezrobotną, zajmującą się wychowaniem dzieci.
Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o zmianę wydanego postanowienia przez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych lub uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Gorzowie Wielkopolskim, co ma stanowić o zapewnieniu stronie jej podstawowego prawa do sądu, bowiem w przeciwnym wypadku pozbawienie strony tego prawa sprzeczne będzie z Konstytucją RP oraz orzecznictwem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości dotyczącym prawa do sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny jest obligatoryjne. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzieleniu prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.).
W piśmiennictwie podnosi się także, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych (H. Knysiak-Molczyk "Prawo pomocy w ustawie z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" - Przegląd Sądowy nr 11-12/2003, s. 85).
Tak pojmowana instytucja prawa pomocy wynika z faktu, iż Sąd powinien zapewnić równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem z drugiej strony. Oznacza to, że w każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić przeszkodę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwia stronie wniesienie skargi, a tym samym realizację swoich praw przed sądem.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd I instancji oceniając sytuację majątkową i finansową skarżącego uznał, że skarżący mógł zgromadzić środki umożliwiające uiszczenie przez niego wpisu sądowego.
Sąd nie odniósł się jednak do dwóch istotnych kwestii wskazanych w zażaleniu a wcześniej w sprzeciwie, a mianowicie do tego, że skarżący jest stroną, jak podał, wielu postępowań administracyjnych i sądowych a ponadto, że przez kilka miesięcy przebywał w areszcie tymczasowym. Niewątpliwie obydwie okoliczności mają istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyż wpływają na pogorszenie sytuacji materialnej skarżącego. Dla oceny sytuacji materialnej istotne znaczenie ma także wysokość osiągniętych przez skarżącego dochodów w 2006 r., których skarżący nie udokumentował.
Ponownie rozpoznając wniosek Sąd powinien wezwać do jego uzupełnienia przez dostarczenie kopii zeznania podatkowego za 2006 r., sprecyzowania wysokości kosztów poniesionych w związku z toczącymi się postępowaniami sądowymi, w tym w szczególności do wskazania sygnatur spraw, w których postępowanie się toczy i określenia wysokości poniesionych w każdej z nich wpisów sądowych, ewentualnie innych kosztów postępowania a także o podanie dokładnych danych o dochodach w 2007 r. Uzupełnienie danych dotyczących aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego jest niezbędne dla dokonania przez Sąd ustaleń czy skarżący posiada dostateczne środki na pokrycie kosztów wpisu w rozpoznawanej sprawie.
Z wymienionych powodów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.