Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 30 września 2015 r., sygn. akt I SA/Sz 812/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie (dalej: WSA lub Sąd I instancji) po rozpoznaniu wniosku Ł. R. (dalej: skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w S. z dnia [...] maja 2015 r. Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie postępowanie umorzył.
Sąd I instancji wskazał, że w dniu [...] czerwca 2016 r. skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że nie posiada środków na opłatę sądową. W oświadczeniu o stanie rodzinnym podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem F. R. oraz córką N. R. Skarżący podał, że z tytułu umowy o pracę otrzymuje kwotę 1.200 euro miesięcznie, a jego żona M. R. z tytułu umowy o pracę uzyskuje 1.650 zł miesięcznie (netto). Skarżący nie podał rodzaju jak i wysokości zobowiązań oraz stałych wydatków.
Referendarz sądowy w piśmie z dnia [...] lipca 2016 r. wezwał skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenia dokumentów. Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie referendarza, przedstawione we wniosku dane okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego oraz jego możliwości płatniczych. Natomiast skarżący, wezwany do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązał się należycie z nałożonego na niego obowiązku, co sprawiło, że jego oświadczenia były niepełne, bądź nie można było zweryfikować informacji w nich zawartych, a to uniemożliwiło przyjęcie, że nie spełnił on przesłanki przyznania prawa pomocy. Odnośnie wniosku o ustanowienie radcy prawnego z urzędu referendarz wskazał, że z akt sprawy wynika, że skarżący pozostaje w stosunku prawnym z radcą prawnym pochodzącym z wyboru, a jego wniosek o ustanowienie takiego samego pełnomocnika w ramach prawa pomocy uznać należy za stanowiący nadużycie prawa, a tym samym za niedopuszczalny stosownie do art. 246 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. 2016, poz. 718 ze zm. (dalej: ppsa).
Skarżący wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie domagając się jego zmiany poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia go od uiszczenia opłaty od skargi oraz opłaty od zażalenia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że z tytułu umowy o pracę nie uzyskuje dochodu pozwalającego na poniesienie kosztów sądowych. To oznacza, że miesięcznie dysponuje wolną kwotą 1.600 zł, którą przeznacza na utrzymanie rodziny. W ocenie skarżącego taka kwota nie jest w stanie zapewnić nie tylko godnego życia, ale i podstawowej egzystencji (wyżywienie, detergenty, rachunki za telefon, medykamenty, itp.).
W zaskarżonym postanowieniu WSA wskazał, że w formularzu PPF skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych wydatków należnych w związku z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd I instancji wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia zauważył, że skarżący w sprawie występował już z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych. W związku z oddaleniem przez Naczelny Sąd Administracyjny zażalenia skarżącego na postanowienie WSA odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych, skarżący [...] lutego 2016 r. uiścił wpis od skargi w kwocie 4.143 zł. W kolejnym wniosku o prawo pomocy skarżący ubiegał się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, co stanowiło prawo pomocy w zakresie całkowitym. W ostatnim wniosku, załączonym do sprzeciwu skarżący zmodyfikował swój poprzedni wniosek wnosząc jedynie o zwolnienie od kosztów. Koszty sądowe, które skarżący jest obowiązany ponieść na aktualnym etapie postępowania to wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 2.072 zł.
W ocenie WSA skarżący nie wywiązał się z obowiązku wykazania istnienia przesłanki o której stanowi art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Skarżący bowiem nie przedstawił w sposób wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Nie przedłożył stosownych dokumentów, które by poświadczyły prawdziwość okoliczności na które się powołał. WSA wskazał, że z akt sprawy wynika, że na formularzu PPF skarżący podał, że nie posiada żadnego majątku (nieruchomości, wartościowych przedmiotów czy środków finansowych). Sąd I instancji wskazał, że skarżący przedkładając formularze PPF w dwóch sprawach sądowych (sygn. akt I SA/Sz 812/15 i I SA/Sz 812/15), wykazał rozbieżne dane dotyczące swojej rodziny jak i dochodów. W jednej sprawie (I SA/Sz 813/15) wskazał, że na utrzymaniu posiada jedynie pięcioletniego syna Filipa, a uzyskiwane miesięczne dochody to 1.400 euro.
Natomiast w drugiej sprawie (sygn. akt I SA/Sz 812/15) wykazał dwoje dzieci, córkę i syna, ponadto podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z M. R., która uzyskuje 1.650 zł, on natomiast otrzymuje 1.200 euro miesięcznie. W ocenie WSA takie rozbieżne podawanie danych przez skarżącego czyni niewiarygodne jego oświadczenie co do jego stanu rodzinnego jak i finansowego.
Sąd I instancji podkreślił, że skarżący również do sprzeciwu nie załączył żadnej dokumentacji na potwierdzenie swoich oświadczeń. WSA mając na uwadze, że w skarżący zmodyfikował swój wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym i wniósł o zwolnienie skarżącego od uiszczenia opłaty od skargi oraz opłaty od zażalenia, sąd postanowił odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie (co do ustanowienia radcy prawnego) postępowanie umorzył na podstawie art. 249a ppsa.
Ł. R. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie domagając się jego zmiany poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia go od uiszczenia opłaty od skargi oraz opłaty od zażalenia, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa radcowskiego według norm przepisanych.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie:
- - art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa poprzez ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem wniosku o przyznanie prawa pomocy,
- - art. 246 ppsa poprzez jego wykładnię i nieprawidłowe przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie przesłanki do udzielenia prawa pomocy nie zostały spełnione.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący wskazał, że z tytułu umowy o pracę nie uzyskuje dochodu pozwalającego na poniesienie kosztów sądowych z uwagi na fakt, że dokłada się do kosztów utrzymania mieszkania żony. Zdaniem skarżącego taka kwota nie jest w stanie zapewnić nie tylko godnego życia, ale i podstawowej egzystencji (wyżywienie, detergenty, rachunki za telefon, medykamenty, itp.).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243–263 ppsa instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 ppsa, zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.
Jeżeli oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Strona ma zatem inicjatywę dowodową co do właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, skoro skarżący nie przedstawił dokumentów obrazujących jego dokładną sytuację majątkową.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd I instancji ocena jego sytuacji jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona. Ocena ta jest tym bardziej trafna, że strona skarżąca pomimo wezwania z dnia [...] lipca 2016 r., a przed wydaniem postanowienia referendarza sądowego miała możliwość uzupełnienia swojego wniosku o dokumenty wymienione w tym wezwaniu. Postanowienie Sądu I instancji poprzedzone było bowiem postanowieniem referendarza sądowego z dnia [...] sierpnia 2016 r., od którego strona wniosła sprzeciw, a który poza argumentacją o zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy, zawartą w jego uzasadnieniu nie zawierał jakichkolwiek dokumentów źródłowych mających tę argumentację poprzeć.
Wypada wskazać również, że strona może wnieść o przyznanie prawa pomocy na każdym etapie postępowania, w tym także złożyć kolejny wniosek w tym przedmiocie, dochowując wymogów formalnych, co wynika z treści art. 243 § 1 ppsa.
Z wymienionych powodów oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 ppsa NSA postanowił jak w sentencji.
Na uwzględnienie nie zasługuje zawarte w zażaleniu żądanie zasądzenia kosztów postępowania. Stosownie do art. 209 ppsa wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu na podstawie art. 201, 203 i 204 ppsa. Brak jest zatem podstaw do orzekania w tym zakresie w innych orzeczeniach. Przepis art. 197 § 2 ppsa nie zawiera odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami w postępowaniu zażaleniowym (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 527).