Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 czerwca 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 1345/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił K.M. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. z dnia [...] sierpnia 2013 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.
Sąd I instancji ustalił, że ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz z dokumentów przedłożonych na zarządzenie referendarza sądowego wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z małżonką, która nie uzyskuje dochodów – małżonkowie utrzymują się z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży hurtowej paliw i produktów pochodnych. Za ubiegły rok działalność ta przyniosła zysk netto w wysokości 251.858,79 zł (przychody netto wyniosły 47.480.637,02 zł). W okresie od października do grudnia 2014 r. na koniec każdego z wymienionych miesięcy skarżący odpowiednio osiągnął zysk brutto w wysokości 71.455,73 zł i 17.907,09 zł oraz poniósł stratę, która wyniosła 62.436,49 zł, zaś według oświadczenia średni miesięczny dochód skarżącego za okres od stycznia do października 2014 r. wyniósł 17.120 zł netto (21.640 zł brutto).
Skarżący w związku z wykonywaną działalnością gospodarczą posiada rzeczowe aktywa trwałe o wartości 1.666.064,24 zł, w tym środki transportu: cztery samochody ciężarowe, dwie naczepy i dwa ciągniki samochodowe, których wartość rynkowa wynosi 282.000 zł oraz dwa samochody osobowe (Audi z 1994 r. i Mazda z 2003 r.) o łącznej wartości 13.000 zł. Na rachunku bankowym prowadzonym przez SGB Bank S. w K. na dzień 31 stycznia 2015 r. zgromadził środki w kwocie 36.863,44 zł, zaś saldo konta w A. Banku w związku z kredytem obrotowym w tym rachunku było ujemne i wynosiło 1.416.027,36 zł. Żona skarżącego jest właścicielką domu mieszkalnego o powierzchni 180 m2.
Skarżący posiada związane z prowadzoną działalnością gospodarczą zobowiązania finansowe względem banków z tytułu kredytu w rachunku bieżącym prowadzonym przez D. Bank na kwotę 400.000 zł (na koniec grudnia 2014 r. saldo kredytu wynosiło 357.366,30 zł), kredytu w A. Banku oraz w Banku S., których salda na dzień 31 grudnia 2014 r. wynosiły odpowiednio 1.419.133,99 zł i 69.560 zł. Ponadto zalega on z płatnościami względem swoich kontrahentów i dostawców – łączna kwota zobowiązań z tego tytułu na dzień 31 grudnia 2014 r. wynosiła 2.975.819,97 zł. Skarżący posiada także zaległości w podatku akcyzowym na kwotę około 1.700.000 zł, które dotychczas spłacał w miesięcznych ratach po 16.000 zł (obecnie, jak podał, zaprzestał spłaty rat z tego tytułu). W dodatkowo złożonych oświadczeniach skarżący podał, że miesięczne koszty utrzymania małżonków (bez wyżywienia) kształtują się na poziomie 4.682 zł. Podkreślił także, w związku z zapłatą zaległości z tytułu podatku od towarów i usług (w tym VAT za sierpień i wrzesień 2005 r.) w łącznej kwocie 75.571,17 zł, poniesionymi nakładami na modernizację zbiorników w wysokości 200.660,96 zł oraz spłatami kredytu zaciągniętego w Banku S. w wysokości 208.899,11 zł w roku 2014 nie osiągnął zysku w kwocie 251.858,79 zł a poniósł stratę w wysokości 233.272,45 zł, co było powodem zaciągnięcia kredytu w D. Bank w wysokości 400.000 zł, aby nie utracić płynności.
Mając powyższe na uwadze Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że wpis od skargi kasacyjnej, zgodnie z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.), wynosi w tej sprawie 3.639 zł. W ocenie Sądu, skarżący nie spełnia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Sąd zauważył, że w okresie, gdy biegł termin do wniesienia skargi kasacyjnej, na rachunek bankowy skarżącego w A. Banku, dokonano wpłat sum kilkukrotnie przekraczających należny wpis od skargi kasacyjnej.
Ponadto w tym czasie do dyspozycji skarżącego pozostawała kwota 28.300 zł zdeponowana na rachunku prowadzonym przez Bank S. Kwotą wielokrotnie przewyższającą należny wpis, tj. 39.638,31 zł, skarżący dysponował także na dzień złożenia wniosku o zwolnienie go od kosztów sądowych. Według oświadczenia skarżącego, jego średni miesięczny dochód za okres od stycznia do października 2014 r. wyniósł 17.120 zł netto. Zdaniem Sądu, skarżący posiadał środki pieniężne w kwocie przekraczającej należny wpis, a ze względu na niekorzystny wynik postępowania sądowego winien liczyć się z możliwością wniesienia skargi kasacyjnej i poczynić na ten cel stosowne oszczędności.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., poprzez nierozważnie całokształtu okoliczności sprawy i materiału dowodowego oraz sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. Zarzucił też niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności dla rozstrzygnięcia wniosku oraz przyjęcie jako podstawę rozstrzygnięcia wyłącznie osiągniętego dochodu przez skarżącego na dzień wniesienia skargi kasacyjnej, przy pominięciu całokształtu okoliczności sprawy oraz sytuacji finansowej skarżącego na dzień wydania postanowienia. W uzasadnieniu zażalenia podniósł, że środki zgromadzone na kontach bankowych były związane wyłącznie z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą.
Zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów oraz inne – publicznoprawne – przekraczają znacznie wartość posiadanych przez skarżącego aktywów. Za okres I-V 2015 r. skarżący osiągnął stratę w prowadzonej działalności w wysokości - 9.716,04 zł, co przy zestawieniu z sytuacją z 2014 r. prowadzi do wniosku, że strata finansowa w prowadzonej działalności pogłębiła się.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym.
Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - www.orzeczenia.nsa.gov.pl)
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie można przyjąć, iż skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd dokładnie zbadał sytuację materialną skarżącego, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, przedstawiając informacje zarówno o jego zobowiązaniach finansowych, jak i środkach pieniężnych przez niego zgromadzonych. Wbrew zarzutom zażalenia Sąd odniósł się do wszystkich informacji przedstawionych przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy i dokumentach nadesłanych w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 28 stycznia 2015 r.
Podkreślić należy, że zapewnienia skarżącego o jego trudnej sytuacji majątkowej, ogólnikowe i udokumentowane w sposób selektywny - nie podważyły oceny dokonanej przez Sąd I instancji. Z oświadczeń skarżącego, nadesłanych dokumentów oraz argumentów podniesionych w zażaleniu wynika, że skarżący cały czas prowadzi działalność gospodarczą i brak jest informacji, aby utracił płynność finansową. Jak sam twierdzi w zażaleniu, dokłada wszelkich starań, aby utrzymać płynność finansową, m.in. zaciągając kredyty. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącego w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza aktualnej sytuacji finansowej skarżącego, jak trafnie przyjął Sąd I instancji, nie daje podstaw do przyjęcia, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący ani w złożonym wniosku, ani też w zażaleniu nie wykazał niemożności wygospodarowania środków finansowych na opłacenie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej ze środków finansowych, którymi dysponuje.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.