Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 8 września 2016 r., sygn. akt I SA/Kr 770/15, oddalił wniosek R. K. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika, w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w Krakowie z dnia [...] lutego 2015 r., w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia.
Sąd I instancji stwierdził, że z uzasadnienia wniosku i zawartego w nim oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż R. K. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną J. K. ur. w 1960 r., synami – M. ur. w 1981 r. i J. ur. w 1991 r. oraz teściową – K. F. ur. w 1932 r. Skarżący nie ma stałego źródła dochodu i sporadycznie podejmuje prace dorywcze. W piśmie z dnia 4 sierpnia 2015 r. wnioskodawca oświadczył, że wskazane we wniosku osoby nie utrzymują z nim kontaktu i w związku z tym nie ma możliwości przedłożenia dokumentów dotyczących ich sytuacji majątkowej. Podniósł też, że nie posiada żadnego majątku, ruchomości, nieruchomości, a dom, w którym mieszka rodzina jest w ½ części własnością J. K. i w ½ części jej brata J. F. Postanowieniem z dnia 16 października 2015 r. starszy referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie go od koszów sądowych i o ustanowienie pełnomocnika, uznając, że wnioskodawca nawet w przybliżeniu nie podał żadnych danych liczbowych dotyczących dochodów i wydatków jego oraz rodziny. Stąd też wezwano go do przedłożenia wskazanych dokumentów.
W odpowiedzi na powyższe skarżący wniósł sprzeciw, dołączając do niego następujące dokumenty:
- zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia z dnia 19 października 2015 r. wydane przez lekarza psychiatrę Szpitala Specjalistycznego im. dra J. B. w K. z rozpoznaniem choroby zasadniczej: "Reakcja depresyjna sytuacyjna. Rozpoczynający się zespół organiczny.";
- protokół rozprawy z dnia 2 października 2015 r. przed Sądem Rejonowym dla K. – P. Wydział [...] Cywilny, z udziałem R. K. o wyjawienie majątku;
- decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] lipca 2015 r. o przyznaniu zasiłku celowego za miesiąc sierpień 2015 r. z przeznaczeniem na zakup żywności na przygotowanie jednego posiłku dziennie dla rodziny R. K., czyniąc odbiorcami świadczenia ww. oraz J. K. i K. F. – w wysokości 360 zł;
- decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] października 2015 r. o przyznaniu zasiłku celowego za miesiąc październik 2015 r. z przeznaczeniem na zakup żywności na przygotowanie jednego posiłku dziennie dla rodziny R. K., czyniąc odbiorcami świadczenia ww. oraz J. K. i K. F. – w wysokości 300 zł;
- decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] października 2015 r. o przyznaniu zasiłku celowego za miesiąc listopad 2015r. z przeznaczeniem na zakup żywności na przygotowanie jednego posiłku dziennie dla rodziny R. K., czyniąc odbiorcami świadczenia ww. oraz J. K. i K. F. – w wysokości 450 zł;
- decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] października 2015 r. o przyznaniu zasiłku celowego za miesiąc grudzień 2015 r. z przeznaczeniem na zakup żywności na przygotowanie jednego posiłku dziennie dla rodziny R. K., czyniąc odbiorcami świadczenia ww. oraz J. K. i K. F. – w wysokości 450 zł.
W zaskarżonym postanowieniu Sąd I instancji podniósł, że trudno zakładać, iż składane przez wnioskodawcę oświadczenia są wiarygodne. W zebranym materiale dowodowym istnieją bowiem poważne rozbieżności co do faktów. W piśmie z dnia 4 sierpnia 2015 r. strona podaje, że nie utrzymuje kontaktów z rodziną, co z kolei przeczy wcześniejszemu oświadczeniu we wniosku o przyznanie prawa pomocy, iż prowadzi gospodarstwo z żoną, teściową i dwoma synami. Nieścisłości pojawiają się również w dołączonym do akt protokole z dnia 2 października 2015 r., gdzie skarżący twierdzi, że nie posiada samochodu oraz innych pojazdów mechanicznych, stwierdzając jednocześnie w następnym zdaniu, że wraz z żoną jest właścicielem 20letniego Audi". Rozbieżności z tego protokołu dotyczą również stanu osobowego gospodarstwa domowego wnioskodawcy.
Zdaniem Sądu, nadesłane przez stronę dokumenty nie pozwalają na kompleksową ocenę sytuacji finansowej skarżącego, nie wyjaśniając, jak kształtują się dochody i wydatki rodziny. WSA stwierdził, iż nie są mu znane stany kont bankowych i lokat oraz zeznania podatkowe domowników prowadzących ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca – pomimo wezwania przez Sąd – nie przekazał również dokumentacji z wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców, odpowiednich dowodów na uzyskiwanie przez domowników wynagrodzenia lub innych świadczeń. Nawet jeżeli przyjąć wersję skarżącego, że nie ma on żadnego kontaktu z rodziną, to i tak powinien był przedłożyć odpowiednie dokumenty dotyczące przynajmniej jego wydatków i dochodów. W konsekwencji Sąd I instancji stwierdził, że pomimo dołączenia przez stronę nielicznych dokumentów nie wykazała ona, iż spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy. W ocenie WSA, wnioskodawca nie dość dokładnie przedstawił swoją sytuację finansową, aby Sąd mógł przeprowadzić dogłębną analizę jego sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył R. K., wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał na postępowania przeprowadzone w 2015 r. przed Sądem Rejonowym dla K. – Ś. [...] Wydział Gospodarczy, sygn. sp. [...] oraz na postępowania administracyjne (MOPS K.), w których to postępowaniach stwierdzono, że skarżący nie posiada żadnego majątku, z którego byłby w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku dla siebie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy, a zatem zaskarżone postanowienie należało uchylić. Z uwagi natomiast na okoliczność, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał wniosek i przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Orzeczenie w tej sprawie sąd wydaje na podstawie oświadczeń strony, mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w razie potrzeby przedstawione przez stronę dowody. Z powyższego wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy w zakresie przez niego wnioskowanym. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika, przede wszystkim ze względu na nieprzedstawienie – mimo wezwania – rzetelnych oświadczeń i dokumentów obrazujących jego rzeczywistą sytuację majątkową i rodzinną. Zdaniem Sądu nadesłane przez wnioskodawcę dokumenty nie pozwalały na kompleksową ocenę jego sytuacji finansowej i z tej przyczyny nie było możliwe przeprowadzenie dogłębnej analizy jego sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez WSA ocena wniosku skarżącego nie jest prawidłowa. Nie ma uzasadnionych podstaw do tego aby twierdzić, jak to uczynił Sąd I instancji, że oświadczenia strony, w szczególności dotyczące braku środków na sfinansowanie udziału w toczącym się postępowaniu sądowym, nie są wiarygodne. Z analizy akt sprawy płynie wniosek przeciwny. W ocenie NSA, nie bez znaczenia pozostają przedstawione w aktach sprawy dokumenty oraz wynikające z nich okoliczności. Z przedłożonego do akt sprawy protokołu z rozprawy przeprowadzonej przed Sądem Rejonowym dla K. – P. z dnia 2 października 2015 r. (karta akt sądowych – nr 38) w sprawie wyjawienia majątku wynika bowiem, że dotychczasowa egzekucja z majątku zobowiązanego okazała się bezskuteczna, skarżący utrzymuje się z pomocy MOPS, prowadzona przez niego działalność gospodarcza została zawieszona z uwagi na cofnięcie zezwoleń, a w stosunku do strony prowadzonych jest około 10 postępowań komorniczych. Wynikające z akt okoliczności, w połączeniu z informacjami o złym stanie zdrowia i depresji, niezdolności do pracy z powodu leczenia psychiatrycznego, załączone do akt sprawy zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia z dnia 19 października 2015 r. (karta akt sądowych – nr 36) oraz liczne decyzje Prezydenta Miasta K., przyznające R. K., jego żonie J. K. oraz teściowej K. F. zasiłki celowe z przeznaczeniem na zakup żywności w celu przygotowania jednego posiłku dziennie dla rodziny (karty akt sądowych – nr 40-43), przesądzają o przyznaniu skarżącemu wnioskowanego prawa pomocy. Przedstawione okoliczności oraz zebrany w toku postępowania materiał wskazują, że rodzina skarżącego znajduje się w trudnej sytuacji bytowej, nawet bez możliwości samodzielnego zapewnienia żywności do przygotowania jednego posiłku dziennie. Sytuacja dochodowa, osobista i rodzinna skarżącego nie pozwalają przyjąć, że dysponuje on środkami pieniężnymi na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wadliwe ze strony WSA było również to, że Sąd przywiązał nadmierną wagę do wykonania przez stronę wezwania referendarza sądowego, skierowanego do wnioskodawcy na podstawie art. 255 p.p.s.a., z dnia 13 lipca 2015 r. (karta akt sądowych – nr 21). W sprawie zainicjowanej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy celem wnioskodawcy nie jest, co do zasady, ścisłe wykonanie wezwania, ale takie zobrazowanie sytuacji majątkowej, które należycie uprawdopodobni żądanie złożonego wniosku. Takie uprawdopodobnienie z akt sprawy, w ocenie NSA, niewątpliwie wynika.
W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie, uznając za niezasadną odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając zaś na uwadze zasady ekonomii procesowej uwzględnił przedmiotowy wniosek strony, bowiem istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona.
W tym stanie rzeczy oraz na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 188 i art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.