Uzasadnienie
Postanowieniem objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi ww. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego.
Relacjonując przebieg sprawy, Sąd I instancji podał, że postanowieniem z dnia 26 czerwca 2014 r. sygn. akt I GZ 183/14 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 2001/13, odmawiające [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] października 2013 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji w sposób wybiórczy dokonał analizy materiału dowodowego ograniczając się do poglądu, że z faktu zameldowania wraz z rodzicami wynika, iż skarżący prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe. Brak zaś dowodów na obalenie tego domniemania dało podstawę do odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż w ten sposób nie przekonał on Sądu, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny.
Sąd II instancji zauważył, że skarżący składając na formularzu PPF (wniosek o przyznanie prawa pomocy) oświadczenie o stanie rodzinnym wskazał jako osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym żonę i córkę. Jednocześnie podpisał zawarte w tym formularzu oświadczenie, że znana mu jest treść art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenia prawdy. Na wyraźne wezwanie Sądu I instancji skierowane w tej kwestii do strony, także pełnomocnik skarżącego złożył stosowne oświadczenie.
Końcowo Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w tej sytuacji Sąd I instancji powinien rozważyć, czy w świetle dotychczas zebranych dowodów nie należało wezwać pełnomocnika skarżącego o doprecyzowanie informacji co do sposobu ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości, w której jest zameldowany. Ewentualne wyjaśnienie tych kwestii przez skarżącego, przy uwzględnieniu dotychczas zebranych dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i materialnej skarżącego, powinno stanowić podstawę do rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji o wniosku skarżącego.
Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę stwierdził, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne.
Według Sądu I instancji skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Sąd przyjął, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną [...] i pasierbicą [...]. W piśmie procesowym z dnia 26 września 2014 r. skarżący doprecyzował informacje co do sposobu ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości, w której jest zameldowany wyjaśniając, że co prawda dalej jest zameldowany u rodziców w miejscowości [...], to nie ponosi już kosztów utrzymania tej nieruchomości albowiem przeprowadził się wraz z żoną i pasierbicą do swojego domu położonego w [...]. Wyjaśnił, że wspólnie z żoną ponosi "przeciętne" koszty utrzymania nieruchomości w [...] tj. energia elektryczna ok. 150 zł miesięcznie, woda ok. 70 zł miesięcznie, podatek ok. 100 zł kwartalnie, opłata za wywóz śmieci ok. 20 zł miesięcznie, oraz koszty opału, które w zależności od panujących temperatur wynoszą od 800 do 1200 zł miesięcznie w okresie grzewczym, a nadto raty kredytu hipotecznego w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie.
Skarżący stwierdził ponadto, że jego sytuacja materialna nie zmieniła się od wskazanej we wniosku PPF i późniejszych pismach i prosi o całkowite zwolnienie go z kosztów opłaty sądowej od skargi, albowiem nie jest w stanie jej ponieść.
Sąd I instancji przypomniał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 2000 zł, strona złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku strona skarżąca oświadczyła, że jest osobą kaleką, sparaliżowaną od pasa w dół. W związku z powyższym, strona otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości 920 zł miesięcznie. Żona wnioskodawcy prowadzi działalność gospodarczą, przedmiotem której jest sprzedaż artykułów AGD i RTV – jej miesięczne dochody z tego tytułu oscylują w granicach około 2000 zł brutto miesięcznie. Strona i jego żona mają na utrzymaniu jedenastoletnią pasierbicę [...] prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo. Wnioskodawca oświadczył, że jest właścicielem domu o powierzchni około 150 m 2, położonego w [...], w powiecie [...]. Jest to dom w stanie "do remontu", obciążony hipoteką na rzecz banku – w wysokości 185000 zł. Poza tym, skarżący nie ma żadnych innych nieruchomości, ruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro.
W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego małżonki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy.
W dniu 17 lutego 2014 r. wpłynęły do akt sprawy następujące dokumenty: zaświadczenie o zameldowaniu – o osobach zameldowanych pod adresem wskazanym przez wnioskodawcę, jako jego miejsce zamieszkania; orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 15 grudnia 2008 r., orzekające trwałą niezdolność skarżącego do pracy i do samodzielnej egzystencji; odcinek pobieranego przez skarżącego świadczenia rentowego (ze stycznia 2014 r. – kwota świadczenia: 713,07 zł); akt notarialny nr rep. [...] opisujący kupno przez małżonków [...] nieruchomości położonej w [...]; ewidencję środków trwałych działalności gospodarczej prowadzonej przez [...] zeznanie podatkowe PIT – 36 za 2012 r., złożone przez żonę wnioskodawcy; wyciąg z jej rachunku bankowego za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 10 lutego 2014 r.; podatkową księgę przychodów i rozchodów za grudzień 2013 r. oraz styczeń i luty 2014 r. obrazujące operacje dokonywane przez [...] w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Do akt nadesłano również szereg duplikatów, obrazujących przelewy dokonywane z rachunku bankowego żony wnioskodawcy, obrazujące zapłatę szeregu rachunków i opłat za media oraz inne operacje bankowe.
Rozpoznając wniosek Sąd wziął pod uwagę dochody osiągane przez prowadzącą działalność gospodarczą żonę skarżącego, z uwagi na prowadzenie wspólnego gospodarstwa i obowiązek alimentacyjny pomiędzy małżonkami. Art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym.
Sąd I instancji stwierdził, że z zeznania żony skarżącego PIT-36 za 2012 r. wynika, iż osiągnęła ona przychód w wysokości 192815,48 zł, co świadczy o prowadzeniu działalności na duża skalę. Roczny dochód przed opodatkowaniem wynosi 55835,19 zł, co daje miesięczny dochód brutto w wysokości 4652,91 zł, a więc w wysokości prawie dwukrotnie wyższej niż skarżący podał na formularzu PPF tj. 2400 zł. W tym miejscu WSA przypomniał, że pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. skarżący wezwany został min. do nadesłania odpisu lub kopii zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych złożonego przez skarżącego i jego małżonkę (bądź ich wspólnego zeznania) za rok 2013 (a gdyby jeszcze nie zostało złożone, to zeznanie za 2012 r.). W odpowiedzi na wezwanie przesłał zeznanie PIT-36 za 2012 r., a w piśmie z 26 września 2014 r. stwierdził, że "jego sytuacja materialna nie zmieniła się od wskazanej we wniosku o PPF i późniejszych pismach".
W dalszej kolejności WSA podniósł, że skarżący nie wskazał wysokości miesięcznej wydatków związanych z leczeniem, w szczególności z zakupem leków a także wykazanie tych wydatków za pomocą faktur VAT, paragonów wystawianych przez apteki, szpitale, przychodnie, do podania których został zobowiązany pismem z dnia 16 stycznia 2014 r.
Nie podał również orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków, inne wydatki), z wyjątkiem opłat za tzw. media, do czego również został zobligowany pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. ograniczając się do stwierdzenia, że "wydatki i koszty utrzymania jego wraz z rodziną nie odbiegają od przeciętnych, z uwzględnieniem kalectwa skarżącego". A w piśmie z 26 września 2014 r. wyjaśnił, że wspólnie z żoną ponosi "przeciętne" koszty utrzymania nieruchomości w [...] tj. energia elektryczna ok. 150 zł miesięcznie, woda ok. 70 zł miesięcznie, podatek ok. 100 zł kwartalnie, opłata za wywóz śmieci ok. 20 zł miesięcznie, oraz koszty opału, które w zależności od panujących temperatur wynoszą od 800 do 1200 zł miesięcznie w okresie grzewczym, a nadto raty kredytu hipotecznego w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie.
W konsekwencji brak danych dotyczących bieżących wydatków uniemożliwia ustalenie, czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy, tym bardziej, że poziom osiąganych przez pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym żonę strony dochodów nie jest do końca jasny.
Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego.
Nie bez znaczenia dla sprawy pozostaje również fakt, że w toku prowadzonego przez organy celne postępowania w przedmiocie podatku akcyzowego skarżący w dniu 5 lipca 2013 r. akt notarialnym nr 484/2013 dokonał zakupu nieruchomości, co świadczy o tym że nie jest osobą ubogą.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył [...], wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz. U. z 2012 r., 270 ze zm. – dalej p.p.s.a.) przez jego niewłaściwe zastosowanie.
W uzasadnieniu wskazano, że skarżący z uwagi na jego kalectwo oraz prowadzoną egzekucję nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Z treści powołanego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.).
Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności oraz przedstawionych przez nią dokumentów należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie można przyjąć, iż skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania.
Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że WSA szczegółowo zbadał sytuację materialną strony. Rozpoznając wniosek Sąd wziął również pod uwagę dochody osiągane przez prowadzącą działalność gospodarczą żonę skarżącego, z uwagi na prowadzenie wspólnego gospodarstwa i obowiązek alimentacyjny pomiędzy małżonkami. Jak wynika z zeznania żony skarżącego PIT-36 za 2012 r. osiągnęła ona przychód w wysokości 192815,48 zł, co świadczy o prowadzeniu działalności na duża skalę. Roczny dochód przed opodatkowaniem wynosi 55835,19 zł, co daje miesięczny dochód brutto w wysokości 4652,91 zł, a więc w wysokości prawie dwukrotnie wyższej niż skarżący podał na formularzu PPF tj. 2400 zł.
Słusznie Sąd I instancji zauważył, że skarżący nie wskazał wysokości miesięcznej wydatków związanych z leczeniem, w szczególności z zakupem leków a także wykazanie tych wydatków za pomocą faktur VAT, paragonów wystawianych przez apteki, szpitale, przychodnie, do podania których został zobowiązany pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. Nie podał również orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków, inne wydatki), z wyjątkiem opłat za tzw. media, do czego również został zobligowany pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. ograniczając się do stwierdzenia, że "wydatki i koszty utrzymania jego wraz z rodziną nie odbiegają od przeciętnych, z uwzględnieniem kalectwa skarżącego". A w piśmie z 26 września 2014 r. wyjaśnił, że wspólnie z żoną ponosi "przeciętne" koszty utrzymania nieruchomości w [...] tj. energia elektryczna ok. 150 zł miesięcznie, woda ok. 70 zł miesięcznie, podatek ok. 100 zł kwartalnie, opłata za wywóz śmieci ok. 20 zł miesięcznie, oraz koszty opału, które w zależności od panujących temperatur wynoszą od 800 do 1200 zł miesięcznie w okresie grzewczym, a nadto raty kredytu hipotecznego w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie.
W konsekwencji brak danych dotyczących bieżących wydatków uniemożliwia ustalenie, czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy, tym bardziej, że poziom osiąganych przez pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym żonę strony dochodów nie jest do końca jasny.
Należy także podkreślić, w toku prowadzonego przez organy celne postępowania w przedmiocie podatku akcyzowego skarżący w dniu 5 lipca 2013 r. akt notarialnym nr 484/2013 dokonał zakupu nieruchomości, co świadczy o tym że nie jest osobą ubogą.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.