Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 8 listopada 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 2792/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy A. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2015 r. o nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wyjaśnił, że postanowieniem z dnia 23 lutego 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił zmiany postanowienia z 15 października 2015 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Następnie postanowieniem z 19 kwietnia 2016 r., sygn. akt I GZ 263/16 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie Sądu I instancji z 23 lutego 2016 r.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego powodem odmowy przyznania prawa pomocy było niewykazanie stosownymi dokumentami źródłowymi, że okoliczności przedstawione w jego oświadczeniu są wiarygodne i dają podstawę do formułowania ocen co do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Skoro skarżący uchylił się od tego obowiązku uznać należało, że nie wykazał istnienia przesłanek warunkujących przyznanie mu prawa pomocy i oddalono jego wniosek. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał nadto, że rozstrzygnięcie przez Sąd I instancji w kwestii udzielenia prawa pomocy na etapie rozpoznawania wniosku było prawomocne.
Zatem stosownie do art. 165 p.p.s.a., który stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, możliwe jest dokonanie ponownej oceny sytuacji majątkowej skarżącego w aspekcie przyznania mu prawa pomocy. Warunkiem tego jest przedstawienie w nowym wniosku okoliczności, które wystąpiły już po prawomocnym orzeczeniu, a nadto w sposób istotny wpływają na podjętą wcześniej ocenę istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Innymi słowy okoliczności wskazujących, że nastąpiła taka zmiana w sytuacji majątkowej lub rodzinnej skarżącego, że pożądanym byłoby zweryfikowanie poprzednio wydanego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy.
Zatem formułując ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy strona powinna wykazać, że od poprzedniego prawomocnego orzeczenia wystąpiły zmiany w jej sytuacji majątkowej i w związku z tym spełnia ona przesłanki udzielenia prawa pomocy. Postanowieniem z 16 czerwca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie odmówił zmiany postanowienia z 15 października 2015 r. Postanowieniem z 12 sierpnia 2016 r., sygn. akt I GZ 470/16 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie Sądu I instancji z dnia 16 czerwca 2016 r. Pismem z 19 września 2016 r. skarżący ponownie wniósł o zmianę postanowienia w przedmiocie prawa pomocy.
Sąd I instancji zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 listopada wyjaśnił, że zgodnie z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.), postanowienia niekończące postępowanie w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć zmianę zarówno okoliczności faktycznych, jakie stanowiły przesłankę rozstrzygnięcia, jak również okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które wcześniej zapadło. Stosownie zaś do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd I instancji wyjaśnił, że w orzecznictwie ukształtowany jest pogląd, iż sąd administracyjny jest związany prawomocną oceną sytuacji majątkowej wnioskodawcy zawartą w obowiązującym orzeczeniu, przez co kolejny wniosek odnoszący się do kwestii merytorycznej już wcześniej rozstrzygniętej musi być traktowany od strony formalnej, jako wniosek o zmianę, w trybie art. 165 p.p.s.a., prawomocnego postanowienia sądu niekończącego postępowania w sprawie. Sądy administracyjne jednolicie przyjmują, że zawarta w przywołanym przepisie przesłanka zmiany postanowienia sądu, którym rozstrzygnięto kwestię prawa pomocy, polegająca na "zmianie okoliczności sprawy" odnoszona być musi do zmiany występującej zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie (por. postanowienie NSA z 15.04.2008 r. sygn. akt II FZ 106/08; postanowienie NSA z 12.06.2007 r. sygn. akt I GZ 44/07; postanowienie NSA z 7.11.2007 r. sygn. akt I GZ 220/07).
Okoliczności, o których mowa w art. 165 p.p.s.a., muszą jednakże mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, a więc dotyczyć okoliczności relewantnych dla kwestii, która stała się podstawą orzeczenia sądu mającego podlegać zmianie (por. postanowienie NSA z 21.05.2009 r. sygn. akt I FZ 117/09; postanowienie NSA z 15.04.2009 r. sygn. akt I OZ 330/09). Przyjmuje się również, iż "zmianą okoliczności sprawy" nie może być odmienna ocena okoliczności, które stały się podstawą wcześniejszego rozstrzygnięcia, uznana w oparciu o kolejny wniosek, za wadliwą. Sąd I instancji wyjaśnił, że skarżący, zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, po raz kolejny złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy oparty na identycznej argumentacji jak podnoszona w prawomocnie oddalonych już rozstrzygnięciach.
W ocenie Sądu I instancji powyższe działanie miało na celu jedynie przedłużenie toczącego się postępowania sądowego, zatem w sprawie zastosowanie znaleźć powinien art. 249a p.p.s.a., który stanowi, że jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się (por. postanowienie NSA z 15 lipca 2016 r., sygn. akt I GZ 398/16). Tym samym, w ocenie Sądu I instancji, za zbędne należało uznać rozpoznanie sprawy wielokrotnie już rozstrzyganej i analizowanej przez Sąd, od którego rozstrzygnięć skarżący wnosił przysługujące mu środki zaskarżenia i których rozpoznanie nie przyniosło skutków oczekiwanych przez stronę.
Zażalenie na postanowienie Sądu I instancji złożył skarżący (zastępowany przez radcę prawnego). Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz o ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu złożonego zażalenia skarżący wskazał, że jego sytuacja materialna zmienia się z uwagi na fakt, iż toczy się wobec niego wiele postępowań, wobec czego nie jest w stanie uiszczać wpisów. Skarżący wskazał nadto, że w części spraw, korzystając głównie ze wsparcia rodziny, opłacił koszty postępowania, jednakże na obecnym etapie postępowania wyczerpał wszelkie zasoby finansowe, a zwrócenie się do rodziny o kolejną pomoc nie jest możliwe.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wskazać należy, iż postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które - zgodnie z art. 165 p.p.s.a. - mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może jednak uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona.
W niniejszej sprawie skarżący składał już wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Prawomocnym postanowieniem z 15 października Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia prawomocnego postanowienia z dnia 31 sierpnia 2016 r. wynika, że wówczas powodem odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie było uznanie, iż oświadczenia wnioskodawcy nie były wyczerpujące i rzetelne, bowiem skarżący: 1) nie wskazał jaka jest miesięczna wysokość dochodu, którym dysponuje, a który - według jego oświadczeń - osiągają jego rodzice, 2) nie wykonał zarządzenia z dnia 9 lipca 2015 r. poprzez określenie wysokości pomocy, jaką otrzymuje od rodziców, 3) nie przedstawił, jak kształtują się jego wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem (ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia "około kilkaset złotych"), 4) nie wyjaśnił jakie są powody tego, że nie posiada źródła dochodów, skoro nie rejestrował się w urzędzie pracy i nie korzystał z pomocy społecznej.
Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy rozpoznawanym na obecnym etapie postępowania – trafnie potraktowanym przez Sąd pierwszej instancji jako wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy – nie wynika, że doszło do zmiany sytuacji majątkowej skarżącego w stosunku do sytuacji ocenionej w postanowieniu z dnia 15 października 2015 r. Skarżący składa w istocie tożsame w treści oświadczenia, mające wskazywać, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów sądowych, przy czym - podobnie jak i w postępowaniu zakończonym wydaniem prawomocnego postanowienia z dnia 15 października 2015 r. - nie przedstawia stosownych dokumentów na poparcie swoich oświadczeń (w szczególności tych, których brak wytknął WSA we wspomnianym postanowieniu z 2015 r.). Całkowicie trafne jest stanowisko Sądu I instancji, że skarżący powinien mieć świadomość konieczności udokumentowania swojej sytuacji majątkowej dodatkowymi dokumentami źródłowymi, choćby dlatego, że: brak złożenia stosownych dokumentów i wyjaśnień został wytknięty już w postanowieniu z dnia 15 października 2015 r..; skarżący zarządzeniem z dnia 9 lipca 2015 r. (w toku pierwszego postępowania) oraz zarządzeniem z dnia 11 maja 2016 r. został wezwany do przedłożenia dodatkowych informacji; skarżący jest zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, który z pewnością wie w jaki sposób powinien zostać uzasadniony wniosek o przyznanie prawa pomocy, aby możliwe było stwierdzenie rzeczywistej i aktualnej sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawcy.
W związku z tym uznać należy, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo zastosował art. 165 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., odmawiając skarżącemu zmiany prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.