Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 28 lutego 2006 r. sygn. akt I SA/Go 2261/05 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim postanowił oddalić wniosek T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Po rozpatrzeniu sprzeciwu T. K. od powyższego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 2 października 2006 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
T. K. w złożonym oświadczeniu wskazał, że nie posiada oszczędności i majątku. Utrzymuje się z dochodów z działalności gospodarczej w kwocie 3.000 zł miesięcznie. Z dochodów tych utrzymuje niepracującą żonę i dwoje dzieci w wieku szkolnym. Miesięczne wydatki rodziny obejmują kwotę 800 zł z tytułu najmu i kosztów eksploatacji mieszkania, 100 zł na zakup leków. Nadto dochody przeznaczane są na koszty leczenia choroby alergicznej syna, naukę dzieci i bieżące utrzymanie.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał niemożności poniesienia kosztów postępowania. Oceniając wskazane przez wnioskodawcę okoliczności stwierdził, że podana w oświadczeniu wysokość dochodów uzyskiwana przez skarżącego z działalności gospodarczej jest wyraźnie wyższa od minimalnego wynagrodzenia. Sąd stanął na stanowisku, że wysokie koszty prowadzenia działalności gospodarczej nie mogą stanowić argumentu przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ponieważ prowadziłoby to do zaakceptowania sytuacji, w której uznaje się za konieczne poniesienie wszystkich innych kosztów, poza sądowymi. Skarżący nie podał konkretnych danych dotyczących ciążących na nim obowiązków w zakresie ponoszenia kosztów sądowych w innych sprawach, w których - jak twierdzi - uczestniczy, i Sąd ocenił jego możliwości tylko w odniesieniu do poniesienia przez niego wpisu sądowego w niniejszej sprawie w wysokości 200 zł.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazał, że od chwili wszczęcia postępowań weryfikacyjnych przez organy celne jego sytuacja rodzinna uległa drastycznej zmianie.
Jego zdaniem, Sąd dokonując oceny sytuacji majątkowej ocenił jedynie możliwości zarobkowe wnioskodawcy oraz hipotetycznie założył, że prowadząc w przeszłości działalność gospodarczą skarżący mógł liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowań sądowych. Wskazał, że ponosi znaczne koszty w związku z trwającymi już postępowaniami sądowoadministracyjnymi, a to z kolei ma zasadnicze znaczenie dla jego sytuacji materialnej. Sąd wydał zaskarżone postanowienie opierając się na założeniach, iż strona powinna przewidzieć w swojej działalności gospodarczej możliwość wystąpienia obecnej sytuacji. Skarżący podniósł, że duża ilość trwających sporów, które znajdują się w różnych etapach rozstrzygania, zarówno przed Sądem jak i organami celnymi, doprowadziła do sytuacji, w której wysokość wpisów sądowych przekracza jego możliwości finansowe. W związku z powyższym - jego zdaniem - niezbędne jest ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych, bowiem wnioskodawca nie jest w stanie uiścić wymaganego przez Sąd wpisu, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W ocenie skarżącego, odmowa przyznania mu prawa pomocy jest równoznaczna z pozbawieniem go prawa do rzetelnej oceny przez Sąd dowodów i faktów oraz okoliczności uznanych przez organy celne za dostatecznie udowodnione.
Skarżący wskazał także, że na mocy postanowień Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim od kwietnia 2006 r. do chwili obecnej nieprzerwanie przebywa w areszcie, a zatem nie prowadzi działalności gospodarczej i nie osiąga dochodów. Jego żona jest w ciężkiej sytuacji finansowej, bowiem jest osobą bezrobotną, zajmującą się wychowaniem dzieci.
Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postawienia i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, co ma stanowić o zapewnieniu stronie jej podstawowego prawa do sądu, bowiem w przeciwnym wypadku pozbawienie strony tego prawa sprzeczne będzie z Konstytucją RP oraz orzecznictwem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości dotyczącym prawa do sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny jest obligatoryjne. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z 31 marca 2005 r. sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.).
W piśmiennictwie podnosi się także, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych (H. Knysiak-Molczyk "Prawo pomocy w ustawie z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" - Przegląd Sądowy nr 11-12/2003, s. 85).
Tak pojmowana instytucja prawa pomocy wynika z faktu, iż Sąd powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem z drugiej strony. Oznacza to, że w każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić przeszkodę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwia stronie wniesienie skargi, a tym samym realizację swoich praw przed sądem.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd I instancji oceniając sytuację majątkową i finansową skarżącego uznał, że skarżący mógł zgromadzić środki umożliwiające uiszczenie przez niego wpisu w wysokości 200 zł.
Istotną kwestią w sprawie jest jednak wskazany w zażaleniu fakt, że skarżący od kilku miesięcy pozostaje tymczasowo aresztowany, co niewątpliwie zdecydowanie pogorszyło jego sytuację. Jest to okoliczność istotna dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyż wskazuje na zmianę sytuacji życiowej skarżącego, jaka wystąpiła pomiędzy datą złożenia wniosku, a jego rozpoznaniem. Skarżący nie dołączył do zażalenia dokumentów potwierdzających fakt tymczasowego aresztowania. Wymaga więc wyjaśnienia, czy i w jakiej dacie skarżący został tymczasowo aresztowany, a przede wszystkim ustalenia, czy i jak fakt ten wpłynął na zmianę sytuacji majątkowej i finansowej T. K..
Ponownie rozpoznając wniosek Sąd powinien ustalić, czy obecnie skarżący posiada oszczędności wystarczające na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, także przy uwzględnieniu rzeczywistych kosztów obciążających skarżącego w związku z innymi prowadzonymi przez niego postępowaniami sądowymi.
Z wymienionych powodów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.