Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 6 października 2015 r., sygn. akt I SA/Bd 593/14 odmówił I R. zmiany postanowienia z dnia [...] r. w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego dla skarżącej.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, iż Naczelny Sąd Administracyjny w dniu [...]r., sygn. akt I GZ 589/15 stanął na stanowisku, że Sąd I instancji rozpoznając wniosek skarżącej z dnia [...] r. błędnie potraktował go jako nowy, zamiast rozpoznać go jako kolejny wniosek w sprawie, poprzez odniesienie się do wydanego wcześniej prawomocnego postanowienia z dnia [...] r. o przyznaniu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów w 90% oraz odmowy przyznania pełnomocnika z urzędu.
Wobec powyższych wskazań Sąd I instancji rozpoznając ponownie złożony wniosek skarżącej z dnia [...] r. wskazał, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, uznając, że sprawy skarżącej w istocie nie różnią się stanem prawnym oraz faktycznym, nakład pracy pełnomocnika przy sporządzeniu skarg kasacyjnych nie będzie wymagał szczególnych nakładów pracy na jednostkową sprawę. Zatem skarżąca może zlecić pełnomocnikowi tylko sporządzenie skargi kasacyjnej, co zresztą nastąpiło w kilku sprawach. Odnosząc się zaś do uzyskiwanego przez skarżącą dochodu Sąd I instancji uznał, że choć dochód na jednego członka rodziny z uwagi na narodziny dziecka zmniejszył się z [...] do [...] zł, to należy mieć na uwadze, iż zarówno skarżąca jak i jej współmałżonek posiadają stałe źródła dochodu, posiadają nieruchomości rolne, które choć obciążone hipoteką przymusową, nadal mogą generować dochód dla właścicieli. Zatem sytuacja skarżącej nie zmieniła się na tyle, ażeby można było uwzględnić jej wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Zażalenie na powyższe złożyła skarżąca zarzucając:
Naruszenie art. 246 § 1 pkt. 2 w zw. z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. art. 38 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. poprzez błędne jego zastosowanie poprzez odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, pomimo wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zważywszy, że dochód netto na jednego członka rodziny nie przekracza kwoty minimum egzystencji.
Naruszenie art. 190 zd. 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wykładni prawa dokonanej w jej sprawie uprzednio przez NSA w postępowaniu o uchyleniu pierwotnego postanowienia Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 255 w zw. z art. 165 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego na skutek nieskorzystania przez Sąd I instancji z instytucji uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pomimo, że okres dzielący wniesienie przeze mnie wniosku o zmianę uprzedniego prawomocnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy oraz wydanie kwestionowanego postanowienia wynosi kilka miesięcy, w trakcie którego nastąpiła istotna zmiana okoliczności sytuacji majątkowej skarżącej.
Wobec powyższego wniosła o uchylenie kwestionowanego postanowienia w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w B. albo zmianę zakwestionowanego postanowienia i przyznanie skarżącej prawa pomocy.
Skarżąca nie zgodziła się ze stwierdzeniem Sądu I instancji, że powinna skupić się na nawiązaniu współpracy z pełnomocnikiem działającym na wolnym rynku, który sporządzi jednorodzajowe skargi kasacyjne. Według skarżącej, jeśli nawet przyjąć prawdziwość tezy WSA w B. o jednorodności spraw, w których skarżąca zainicjowała postępowania, to i tak nie dysponuje ona kwotą na ich sporządzenie w 130 sprawach. Poza tym skarżąca podniosła, że o sformułowaniu zarzutów skargi kasacyjnej i ich uzasadnieniu decyduje pełnomocnik. Tym samym nie można a priori przyjąć, że sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika skargi kasacyjne, będą rzeczywiście jednorodzajowe. Zdaniem skarżącej odmowa przyznania prawa pomocy, w sytuacji niedysponowania przez nią kwotą niezbędną dla zapewnienia minimum egzystencji jej rodzinie, godzi w konstytucyjną zasadę ochrony życia. Jako istotną zmianę w sytuacji finansowej skarżąca podała zmianę wysokości przychodów rodziny, gdyż aktualnie dochód wynosi [...] zł netto na członka rodziny ([...] zł: [..]), co wynika z ograniczenia aktywności zawodowej męża skarżącej, z powodu konieczności współuczestniczenia w opiece nad nowonarodzonym dzieckiem.
Aktualnie jest on zatrudniony na pół etatu, a jego wynagrodzenie z tytułu stosunku pracy wynosi [...] zł netto miesięcznie, o czym świadczy załączone zaświadczenie o zarobkach. Ponadto skarżąca nie otrzymuje wynagrodzenia z tytułu stosunku pracy, lecz zasiłek z ZUS w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Jednorazowo otrzymała także [...] zł tytułem "becikowego".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Postanowienie w przedmiocie prawa pomocy należy do rozstrzygnięć niekończących postępowanie w sprawie, które - stosownie do treści art. 165 p.p.s.a., może być uchylone i zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby było zaskarżone, a nawet prawomocne.
Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu art. 165 p.p.s.a. należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia, o zmianę którego występuje strona. W okolicznościach sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. prawidłowo zastosował art. 165 p.p.s.a. i wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego - potraktował, jako wniosek o zmianę postanowienia tego Sądu z dnia [...] r.
Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, skarżąca uzasadniła kolejny wniosek w większości tymi samymi argumentami dla zobrazowania swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Dołączone do wniosku dokumenty są tożsame z załączonymi na wezwanie Sądu do pierwotnego wniosku. W ramach nowej argumentacji skarżąca wskazała na etap postępowania sądowoadministracyjnego, w którym występuje z przedmiotowym wnioskiem, tj. konieczność wniesienia skargi kasacyjnej, która zgodnie z art. 175 ustawy p.p.s.a. musi być sporządzona przez profesjonalistę z kręgu podmiotów wskazanych w tym przepisie. Podniosła, że zakres kosztów, które zobowiązana będzie ponieść, wyznacza perspektywa konieczności złożenia skarg kasacyjnych w 130 sprawach.
Ponadto skarżąca wskazała na zmianę w sytuacji finansowej rodziny, bowiem w związku z urodzeniem trzeciego dziecka mąż zrezygnował z pracy na pełen etat, co w konsekwencji przełożyło się na mniejszy dochód na jednego członka rodziny.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podkreślić, że ocena przyznania skarżącej prawa pomocy przez ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu powinna uwzględniać wszelkie okoliczności leżące po stronie skarżącej, tym bardziej, że obowiązujące przepisy nie pozwalają na "miarkowanie" wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu, stosownie do nakładu jego pracy. Za nietrafny jednak należy uznać pogląd Sądu I instancji, że skoro obostrzenia takie nie występują na wolnym rynku usług prawniczych, a sprawy, które zainicjowała skarżąca w istocie nie różnią się stanem prawnym oraz faktycznym, a co za tym idzie nakład pracy pełnomocnika przy sporządzeniu skarg kasacyjnych nie będzie wymagał szczególnych nakładów pracy na jednostkową sprawę, to powinna ona poszukać pełnomocnika na wolnym rynku usług prawniczych. Nie ma bowiem pewności, że takie zlecenie zostanie przyjęte przez jakiegokolwiek pełnomocnika.
Poza tym przyjęcie takiej koncepcji stanowi zaprzeczenie instytucji "pełnomocnika z urzędu", istotą której jest pomoc skarżącym, których sytuacja materialna nie pozwala na ustanowienie pełnomocnika, a nie przerzucanie ciężaru z tym związanego na prywatne podmioty gospodarcze. Konstatacja ta nie pozwala jednak uznać złożonego zażalenia za zasadne.
Przypomnieć bowiem wypada, że skarżąca na etapie wniesienia skargi do WSA, została zwolniona z kosztów sądowych w znacznej wysokości (90%), a zatem także w zakresie kosztów sądowych związanych z postępowaniem kasacyjnym, co powinno pozwolić skarżącej na wygospodarowanie środków finansowych na pokrycie kosztów udziału pełnomocnika w we wszystkich sprawach o podobnym stanie prawnym i faktycznym. Nie można zgodzić się z argumentacją, że zgoda na pokrycie przez Skarb Państwa kosztów sądowych tego postępowania w wysokości 90% przeczy możliwości poniesienia przez skarżącą kosztów profesjonalnego pełnomocnika. Jak wynika z przepisów prawa regulujących prawo pomocy istnieje możliwość oprócz udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym również alternatywne skorzystanie z prawa zwolnienia od kosztów sądowych lub z prawa ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Stąd też nie można w taki sposób jak tego oczekuje skarżąca uznać, że skoro skarżąca może uczestniczyć w kosztach sądowych w niewielkim zakresie, to niekonsekwentne jest uznanie przez Sąd, że może ona ponieść większe koszty za udział pełnomocnika w sprawie.
O zakresie udzielenia pomocy decyduje bowiem całokształt okoliczności z tym związanych. Gdyby przyjąć taką wykładnię jak czyni to skarżąca, to w przypadku wnioskowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, nie można byłoby orzec o częściowym przyznaniu prawa pomocy, a jedynie w całym wnioskowanym zakresie, skutkującym automatycznie przyznaniem zwolnienia od kosztów sądowych oraz przyznaniem pełnomocnika z urzędu łącznie lub oddaleniem wniosku w całym zakresie.
Odnosząc się do pozostałej argumentacji należy uznać, że na gruncie rozpoznawanej sprawy Sąd słusznie stwierdził, że sytuacja skarżącej choć nie należy do łatwych, to jednak nie pozwoliła na stwierdzenie, że pojawiły się nowe okoliczności, nie istniejące w dniu wydania postanowienia w sprawie przyznania pomocy prawnej, na tyle istotne i pozwalające na zamianę tego postanowienia.
W kontekście argumentacji podniesionej przez skarżącą w środku prawnym niezrozumiała jest bowiem decyzja męża skarżącej odnośnie rezygnacji z zatrudnienia w pełnym wymiarze godzin, szczególnie mając na względzie stale podnoszoną okoliczność, że dochód rodziny stanowi kwotę niższą niż pozwalająca na minimum egzystencji. Co prawda do sfery wolnego wyboru należy ograniczenie aktywności zawodowej, jednak konsekwencje wyborów strony mogą podlegać ocenie przez Sąd I instancji i Sąd odwoławczy przy podejmowaniu przedmiotowego rozstrzygnięcia. Sąd bowiem zobowiązany jest podejmować rozstrzygnięcie w oparciu o doświadczenie życiowe i zasady obowiązujące przy ocenie sytuacji finansowej w innych, podobnych sprawach. W orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślało się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Stosując prawo pomocy, nie można chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwiłby (postanowienie z dnia 25 stycznia 2012 r., II FZ 797/11).
Podnoszenie okoliczności, że przyczyną rezygnacji z pełnej aktywności zawodowej męża I R. jest konieczność uczestnictwa w opiece nad dzieckiem nie przekonuje Naczelnego Sądu Administracyjnego. Należy podkreślić, że jedna z córek skarżącej jest już pełnoletnia, natomiast druga jest w wieku przedszkolnym, stąd zaangażowanie w ich opiekę jest ograniczone, choćby ze względu na pobyt córek w szkole, czy też w przedszkolu. Wobec powyższego NSA nie znajduje powodów, dla których uzasadniona byłaby decyzja małżonka skarżącej o rezygnacji z pełnego zatrudnienia w sytuacji, kiedy opiekę nad najmłodszym dzieckiem sprawuje skarżąca. Logicznym i racjonalnym zachowaniem człowieka znajdującego się rzeczywiście w sytuacji, zagrażającej egzystencji, jest podejmowanie działań, które prowadzą do wzbogacenia. Nie należy do takich działań rezygnacja z pracy z nieuzasadnionych powodów. Wykazanie przez wnioskodawcę tego, że - jak wymaga art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, musi polegać na wykazaniu podejmowania działań na rzecz powiększenia stanu majątkowego, ewentualnie ich bezowocności.
O ile należy się zgodzić, że pozostająca na urlopie macierzyńskim I R. nie może podjąć zatrudnienia ze względu na opiekę nad najmłodszym dzieckiem, to nie ma przeszkód, aby zatrudnienie w pełnym wymiarze kontynuował jej małżonek.
Oceniając sytuację materialną rodziny R. nie można pomijać okoliczności, że skarżąca wraz z mężem są właścicielami nieruchomości rolnych (działki o pow. 7,9 ha i 1,34 ha), które jakkolwiek obciążone przymusową hipoteką mogą generować przychód dla właścicieli, co najmniej w zakresie dopłat rolniczych, tudzież z tytułu dzierżawy. Posiadanie majątku wyklucza co do zasady możliwość przyznania prawa pomocy, jednak reguła ta nie odnosi się do sytuacji, w których osoby wnioskujące o przyznanie tego prawa nie mają realnej, obiektywnej możliwości uzyskania z posiadanego majątku jakiegokolwiek dochodu. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2010 r., sygn. akt I OZ 110 /10).
Mając na uwadze powyższe rozważania za pozbawione uzasadnionych podstaw należy uznać zarzut prezentowany w punkcie 1/ zażalenia.
Za chybione należy także uznać zarzuty z pkt 2 i 3 środka prawnego, gdyż Sąd I instancji w swoich rozważaniach odniósł się do wskazówek NSA, zawartych w postanowieniu z dnia [...] r., odniósł się bowiem do nowych okoliczności w sprawie, podnoszonych w kolejnych etapach postępowania wpadkowego.
Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut odnośnie zaniechania przez Sąd I instancji wezwania strony do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy ze względu na długi okres dzielący wydanie prawomocnego postanowienia z 4 lipca 2014 r. do daty wydania kwestionowanego orzeczenia.
Z konstrukcji przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, że - jak przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych - wykładnia użytego przez ustawodawcę w cytowanym przepisie określenia: "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 20 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 270/14).
Podsumowując, za nieprzekonywujące Naczelny Sąd Administracyjny uznał oświadczenia skarżącej, jakoby nie była ona w stanie ponieść kosztów związanych z wynagrodzeniem prawnika do sporządzenia jednorodzajowych skarg kasacyjnych w swoich sprawach, które pozostaje w granicach jej możliwości finansowych. Wprawdzie sytuacja materialna skarżącej nie jest łatwa, co zaakcentował już Sąd I instancji, jednak przy minimalnym zaangażowaniu ze strony małżonka, wizja zatrudnienia doradcy podatkowego do sporządzenia skarg kasacyjnych pozostaje realnie do zrealizowania. Skarżąca nie wykazała przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, co oznacza, że zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 6 października 2015 r. nie narusza przepisów obowiązującego prawa.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.