Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2015 r. wniosku R. G. o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi R. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 23 [...] 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego, odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wraz ze skargą na powyższą decyzję strona złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu wniosku, zawartym na druku urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że nie dysponuje środkami finansowymi, które pozwoliłyby jej na pokrycie kosztów sądowych. Wnioskujący oświadczył, że prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe, w skład którego wchodzą: żona K. L. oraz dzieci: A. G. (...); E. G. (...) i K. G. (...). Żona skarżącego jest osobą bezrobotną, natomiast najmłodsze dzieci: E. i A. nie osiągają żadnego dochodu. Z kolei najstarsza córka ma na utrzymaniu dwójkę swoich małoletnich dzieci i prowadzi działalność gospodarczą, która jednak aktualnie, wg oświadczenia wnioskodawcy złożonego na druku PPF, nie przynosi żadnego dochodu. Na wspólny dochód gospodarstwa domowego składa się jedynie dochód miesięczny brutto wnioskodawcę w kwocie [...] zł, osiągany z prowadzonej przez działalności gospodarczej. Jednocześnie nie posiada on żadnego majątku ruchomego, żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro.
Pismem z dnia 13 [...] 2015 r. referendarz sądowy wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i udokumentowania danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W odpowiedzi na to wezwanie strona nadesłała jedynie część materiałów: zaświadczenie o zameldowaniu; podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za 2014 r. oraz za okres od stycznia 2015 r. do kwietnia 2015 r. w zakresie działalności gospodarczej prowadzonej przez wnioskodawcę oraz przez jego córkę K. G. za okres od maja 2015 r. do lipca 2015 r. (oraz "bilans z księgi" za ten okres); tabelki w których strona opisała wysokość miesięcznych: dochodów i wydatków, koszty utrzymania siedmioosobowej rodziny i koszty utrzymania mieszkania; oświadczenie wnioskodawcy oraz jego córki o tym, że ze względu na zajęcia komornicze na ich rachunkach bankowych nie są oni w stanie przedłożyć wyciągów bankowych z powodów "technicznych" – na zaświadczenia z banku o wysokości zajęć egzekucyjnych oczekuje się dwa tygodnie; oświadczenie wnioskodawcy o tym, że żona wnioskodawcy K. L. jest osoba bezrobotną i nie osiąga żadnego dochodu – nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna i z tego powodu, zdaniem wnioskodawcy, nie jest możliwe przedstawienie stosownych zaświadczeń (z urzędu skarbowego oraz z powiatowego urzędu pracy); oraz zeznanie podatkowe PIT – 36 L za 2014 r. wnioskodawcy i zeznanie podatkowe PIT – 36 córki wnioskodawcy – K. G. Do akt dołączono również bankowe wydruki poszczególnych, indywidualnych transakcji dokonywanych na rachunku żony skarżącego – K. L. Wydruki te obrazują sześć transakcji dokonanych w okresie od dnia 19 [...] 2015 r. do dnia 3 [...] 2015 r., odzwierciedlających opłaty za gaz (...); telewizję cyfrową [...] (...); energię elektryczną (...); wodę (...); internet (...).
Postanowieniem z 16 września 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy.
Na skutek wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrując sprawę uznał, że skarżący nie udowodnił, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy.
Zdaniem Sądu I instancji Skarżący jedynie w sposób częściowy, wręcz wybiórczy zastosował się do wezwania referendarza sądowego i nadesłał do akt sprawy tylko część dokumentów i materiałów źródłowych, o które był wzywany. Sąd zwrócił uwagę, że strona nadesłała zbiorcze posumowanie księgi przychodów, a nie wydruki obrazujące poszczególne, kolejno po sobie następujące operacje gospodarcze. Opierając się jednak na przedłożonych podsumowaniach tych ksiąg Sąd stwierdził, że wnioskodawca osiąga znaczny przychód miesięczny ([...] zł w kwietniu 2015 r., oraz [...] zł w czerwcu 2015 r.).
Odnośnie księgi przychodów i rozchodów działalności prowadzonej przez jego córkę Sąd uznał, że jest to również jedynie sumaryczny wydruk, co uniemożliwia dokonanie analizy tych operacji.
Skarżący nie nadesłał do akt deklaracji podatkowych VAT – 7, jak również wyciągów z rachunków bankowych.
Za niewiarygodne Sąd uznał twierdzenia skarżącego i jego córki K. G., że nie są w stanie przedłożyć wyciągów bankowych z powodów "technicznych".
Jednocześnie Sąd powołał się na inne sprawy Skarżącego (o sygn. akt: III SA/Gl 2037/13 i 2089/13, oraz 160/14), w których wnioskodawca nadesłał materiały, których brakuje w niniejszej sprawie – tj. wyciągi z rachunków bankowych (swoich i córki) oraz deklaracje podatkowe VAT – 7 (materiały te odnosiły się zarówno do samego wnioskodawcy, jak i jego córki K. G.), a które wykazywały na jego płynność finansową - środki wpływające na rachunki bankowe w ramach transakcji uznaniowych nie przeważały nad transakcjami obciążeniowymi. Sąd wskazał również na fakt, iż pomimo twierdzeń wnioskodawcy o nie osiąganiu dochodu przez żonę wyciągi z jej rachunku bankowego wskazują, iż rachunek ten był okresowo zasilany relatywnie wysokimi kwotami, określanymi, jako "wpłata własna", bądź przez córkę – K. G. Sąd podkreślił, iż fakty te są mu wiadome z urzędu, jednak sam wnioskodawca zignorował wezwanie do przedstawienia dokumentów, z których by wynikały. Z uwagi na to, że materiały te nie zostały przedłożone do akt sprawy przez wnioskodawcę, Sąd stwierdził, że jego sytuacja w tym zakresie nie uległa pogorszeniu i jest obecnie – co najmniej – taka sama.
Na wezwanie Sądu strona przedstawiła jedynie poszczególne operacje obciążeniowe dokonywane na rachunku bankowym żony w sposób wybiórczy – pomijając inne potencjalne transakcje obciążeniowe, jak również pomijając całkowicie operacje uznaniowe. Tymczasem, w wezwaniu referendarza sądowego sprecyzowano, że wyciągi mają obrazować operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy.
Z uwagi na powyższe Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W zażaleniu na powyższe postanowienie R. G. zaskarżając je w całości wniósł o jego zmianę poprzez zwolnienie w całości lub w części od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że złożone przez niego oświadczenie o stanie rodzinnym, majątki, dochodach i źródłach utrzymania, a także wszystkich możliwych do uzyskania dokumentów powinny prowadzić do wniosku, iż Skarżący nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych. Odmowa przyznania prawa pomocy może być zatem traktowana jako ograniczenie prawa do sądu. Zdaniem Skarżącego nie można oceniać jego sytuacji majątkowej poprzez domniemane możliwości finansowe. Skarżący faktycznie osiąga relatywnie wysoki przychód, jednakże koszty jego uzyskania również są bardzo wysokie. Zestawienie wysokości dochodu z wielkością przeciętnych potrzeb jego oraz jego rodziny prowadzi do wniosku, iż z posiadanych środków nie jest on w stanie ponosić kosztów opłaty sądowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie jest zasadne i podlega oddaleniu.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dowodach.
W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne.
W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie pełnej oceny sytuacji majątkowej strony, skoro skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że R. G. nie wykazał w sposób należyty, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności tychże oświadczeń. Mimo wezwania referendarza sądowego z dnia 13 [...] 2015 r., wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. (k. 35 akt sądowych), skarżący nie nadesłał bowiem wszystkich żądanych dokumentów.
I tak Skarżący nadesłał jedynie zbiorcze, sumaryczne posumowanie księgi przychodów w zakresie działalności gospodarczej prowadzonej przez siebie oraz działalności gospodarczej prowadzonej przez jego córkę. Nie są to jednak wydruki, obrazujące poszczególne, kolejno po sobie następujące operacje gospodarcze. Opierając się na przedłożonych podsumowaniach tych ksiąg stwierdzić należy, że wnioskodawca pomimo znacznych wydatków osiąga również znaczny przychód miesięczny ([...] zł w kwietniu 2015 r., oraz [...] zł w czerwcu 2015 r.). Prowadzona przez niego działalność wykazuje więc przymiot płynności i dynamiczności.
Do akt nie nadesłano deklaracji podatkowych VAT – 7, co jest brakiem istotnym, w sytuacji, gdy skarżący i jego córka prowadzą działalności gospodarcze. Brak jest również wyciągów z rachunków bankowych tych osób, a twierdzenia strony o powodach "technicznych" niemożliwości ich przesłania wydają się mało wiarygodne.
Skarżący w odpowiedzi na wezwanie Sądu nadesłał wydruki z rachunku bankowego prowadzonego przez żonę wnioskodawcy w [...]. Obrazują one jednak jedynie poszczególne, wybrane przez stronę wnioskującą operacje obciążeniowe (uregulowanie należności i opłat za media). Strona pominęła przy tym wszystkie inne transakcje, ignorując tym samym wezwanie referendarza sądowego, w którym sprecyzowano, że wyciągi mają obrazować operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Tymczasem dokonując badania możliwości płatniczych wnioskującego o prawo pomocy, należy uwzględnić także stan majątkowy wszystkich osób, które razem z nim tworzą wspólne gospodarstwo domowe, gdyż zdolność finansowa skarżącego musi być rozpatrywana przez pryzmat dochodów pozostałych członków jego gospodarstwa domowego i łącznych wydatków tego gospodarstwa. Jest to uzasadnione tym bardziej, iż jak wynika z oświadczenia Skarżącego – w jego gospodarstwie domowym pozostaje 9 osób (żona, troje dzieci oraz dwoje wnuków), na których utrzymanie pracuje skarżący oraz jego pełnoletnia córka.
Przy ocenie możliwości finansowych skarżącego w niniejszej sprawie Sąd nie może pominąć wiadomości znanych mu z urzędu. W sprawach o sygn. akt: III SA/Gl 2037/13 i 2089/13, oraz 160/14 (w sprawach tych prawomocnie odmówiono przyznania wnioskodawcy prawa pomocy) wnioskodawca nadesłał materiały, których brakuje w niniejszej sprawie – tj. wyciągi z rachunków bankowych (swoich i córki) oraz deklaracje podatkowe VAT – 7 (materiały te odnosiły się zarówno do samego wnioskodawcy, jak i jego córki K. G.). Rachunki bankowe wykazywały płynność finansową, a środki wpływające na te rachunki w ramach transakcji uznaniowych nie przeważały nad transakcjami obciążeniowymi. Z deklaracji podatkowych VAT – 7 wynikało, że przedsiębiorstwo prowadzone przez wnioskodawcę wykazuje bardzo wysoki obrót.
Ponadto, do spraw wyżej wymienionych nadesłano wyciągi z rachunku bankowego prowadzonego przez żonę skarżącego K. L. w [...]. Rachunek ten był okresowo zasilany relatywnie wysokimi kwotami, określanymi, jako "wpłata własna" dysponenta rachunku bankowego. Żona wnioskodawcy, która nie osiągała dochodu w czasie rozpoznawania wniosków składanych w ww. sprawach oraz aktualnie również nie osiąga dochodu (wg oświadczeń wnioskodawcy), dokonywała jednak regularnych wpłat na swój rachunek bankowy. Niezależnie od tego, regularnych wpłat na ten rachunek dokonywała także K. G., córka wnioskodawcy.
Powyżej wskazane okoliczności jak również braki w dokumentacji określonej w zarządzeniu referendarza sądowego z dnia 13 [...] 2015 r. uniemożliwiają dokonanie pozytywnej oceny wystąpienia przesłanek do przyznania prawa pomocy u skarżącego. Okoliczności te uzasadniały stwierdzenie, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Podsumowując, przyjąć należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że nieprzedłożenie przez skarżącego wymaganych dokumentów, uniemożliwiło usunięcie wątpliwości i rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy. Strona wnosząca zażalenie uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA w Gliwicach dokumentacji i zaświadczeń, co nie pozwoliło na prawidłowe zweryfikowanie aktualnej sytuacji finansowej skarżącego. W takiej sytuacji Sąd I instancji nie miał możliwości prowadzenia dalszego dochodzenia rzeczywistej sytuacji skarżącego, na którym w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.