Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Bd 56/15 odmówił I. R. (skarżącej) przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu wskazał, iż wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, uznając, że sprawy skarżącej w istocie nie różnią się stanem prawnym oraz faktycznym, nakład pracy pełnomocnika przy sporządzeniu skarg kasacyjnych nie będzie wymagał szczególnych nakładów pracy na jednostkową sprawę. Zatem skarżąca może zlecić pełnomocnikowi tylko sporządzenie skargi kasacyjnej, co zresztą nastąpiło w kilku sprawach. Odnosząc się zaś do uzyskiwanego przez skarżącą dochodu Sąd I instancji wskazał, że skarżąca jest udziałowcem dwóch działających spółek, które generują przychody, co niewątpliwie stwarza możliwość partycypowania w kosztach sądowych sprawy powiązanej z działalnością gospodarczą.
Sąd I instancji podkreślił ponadto, iż skarżąca i jej mąż pracują nieprzerwanie. Zwrócił jednakże uwagę, że mąż skarżącej został zmuszony do ograniczenia wymiaru czasu pracy do połowy etatu, a dochód jej rodziny netto na każdego członka zmniejszył się z [...] zł do [...] zł, a zatem o [...] zł, jak również, że pobiera ona zasiłek z ZUS, w kwocie niższej niż dotychczasowe wynagrodzenie ([...] zł z tytułu umowy o pracę, ok. [...] zł z tytułu zasiłku, ale jest to sytuacja przejściowa ograniczona czasowo). Powyższe jednak w ocenie Sądu nie oznacza, aby niemożliwe było zaspokojenie jej potrzeb bytowych.
Dalej zauważył, że skarżąca z mężem są właścicielami nieruchomości rolnych (działki o pow. [...] ha i [...] ha), które jakkolwiek obciążone przymusową hipoteką mogą generować przychód dla właścicieli. Co najmniej w zakresie dopłat rolniczych, tudzież z tytułu dzierżawy. Zauważył również, że skarżąca z tytułu narodzin dziecka otrzymała świadczenie pieniężne w kwocie [...] zł.
W świetle powyższego Sąd I instancji uznał, że partycypacja publicznych środków na udział pełnomocnika z urzędu w tej sprawie dla sporządzenia skargi kasacyjnej, pozostaje nieuzasadniona.
Zażalenie na powyższe złożyła skarżąca zarzucając:
Naruszenie art. 246 § 1 pkt. 2 w zw. z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. art. 38 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. poprzez błędne jego zastosowanie poprzez odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, pomimo wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zważywszy, że dochód netto na jednego członka rodziny nie przekracza kwoty minimum egzystencji, co nie może być pominięte w świetle wyroku TK z dnia 28 października 2015 r. sygn. akt K 21/14.
Wobec powyższego wniosła o uchylenie kwestionowanego postanowienia w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w B. albo zmianę zakwestionowanego postanowienia i przyznanie skarżącej prawa pomocy.
Skarżąca nie zgodziła się ze stwierdzeniem Sądu I instancji, że powinna skupić się na nawiązaniu współpracy z pełnomocnikiem działającym na wolnym rynku, który sporządzi jednorodzajowe skargi kasacyjne. Według skarżącej, jeśli nawet przyjąć prawdziwość tezy WSA w B. o jednorodności spraw, w których skarżąca zainicjowała postępowania, to i tak nie dysponuje ona jakąkolwiek kwotą na ich sporządzenie. Wskazując, iż dochód na jednego członka rodziny wynosi [...] zł netto ([...] zł: [...]), co w skali miesiąca jest kwotą niższą niż kwota minimum egzystencji i nie pozwala na przeżycie.
Poza tym skarżąca podniosła, że o sformułowaniu zarzutów skargi kasacyjnej i ich uzasadnieniu decyduje pełnomocnik. Tym samym nie można a priori przyjąć, że sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika skargi kasacyjne, będą rzeczywiście jednorodzajowe. Wskazała ponadto, iż posłużenie się pełnomocnictwem w [...] sprawach, toczących się przed WSA, wiążą się z koniecznością uiszczenia opłaty w wysokości [...] zł., co daje łącznie [...] zł. Skarżąca także nie podzieliła stanowiska Sądu I instancji odnośnie dużej podaży profesjonalnych pełnomocników. Zwróciła ponadto uwagę, że wynagrodzenie dla pełnomocnika, celem jedynie sporządzenia skarg uległaby pomniejszeniu o jedyne 25%, tj. [...] zł. Zwróciła także uwagę na problem powstania obowiązku w podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu częściowego odpłatnego względnie nieodpłatnego świadczenia odpowiednio w przypadku obniżenia przez profesjonalnego pełnomocnika oraz rezygnacji z jego minimalnego wynagrodzenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Przechodząc do rozpoznania niniejszej sprawy należy mieć na uwadze, iż nie występuje w niej konieczność zastosowania art. 165 p.p.s.a., albowiem przepis ten ma wyłącznie zastosowanie do postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone i prawomocne, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Nie zostało bowiem wcześniej wydane postanowienie w zakresie prawa pomocy, które na wskutek ponownego złożenia wniosku należałoby rozpatrzeć w powołanym trybie art. 165 p.p.s.a.
Przechodząc do merytorycznej oceny złożonego wniosku w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podkreślić, że ocena przyznania skarżącej prawa pomocy przez ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu powinna uwzględniać wszelkie okoliczności leżące po stronie skarżącej, tym bardziej, że obowiązujące przepisy nie pozwalają na "miarkowanie" wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu, stosownie do nakładu jego pracy. Za nietrafny jednak należy uznać pogląd Sądu I instancji, że skoro obostrzenia takie nie występują na wolnym rynku usług prawniczych, a sprawy, które zainicjowała skarżąca w istocie nie różnią się stanem prawnym oraz faktycznym, a co za tym idzie nakład pracy pełnomocnika przy sporządzeniu skarg kasacyjnych nie będzie wymagał szczególnych nakładów pracy na jednostkową sprawę, to powinna ona poszukać pełnomocnika na wolnym rynku usług prawniczych.
Nie ma bowiem pewności, że takie zlecenie zostanie przyjęte przez jakiegokolwiek pełnomocnika. Poza tym przyjęcie takiej koncepcji stanowi zaprzeczenie instytucji "pełnomocnika z urzędu", istotą której jest pomoc skarżącym, których sytuacja materialna nie pozwala na ustanowienie pełnomocnika, a nie przerzucanie ciężaru z tym związanego na prywatne podmioty gospodarcze. Konstatacja ta nie pozwala jednak uznać złożonego zażalenia za zasadne.
Skarżąca w niniejszej sprawie powołuje się, iż przed sądem zawisło[...] spraw. Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z urzędu wiadomo, iż skarżąca w wielu sprawach została zwolniona z kosztów sądowych w znacznej wysokości ([...]%), a zatem powinno to pozwolić skarżącej na wygospodarowanie środków finansowych na pokrycie kosztów udziału pełnomocnika w we wszystkich sprawach o podobnym stanie prawnym i faktycznym.
Odnosząc się do pozostałej argumentacji należy uznać, że na gruncie rozpoznawanej sprawy Sąd słusznie stwierdził, że sytuacja skarżącej choć nie należy do łatwych, to jednak nie pozwoliła na przyznanie jej z urzędu doradcy podatkowego.
W kontekście argumentacji podniesionej przez skarżącą w środku prawnym dotyczącym obniżenia jej dochodu netto na jednego członka rodziny, niezrozumiała jest decyzja męża skarżącej odnośnie rezygnacji z zatrudnienia w pełnym wymiarze godzin, szczególnie mając na względzie okoliczność, że dochód rodziny stanowi kwotę niższą niż pozwalająca na minimum egzystencji. Co prawda do sfery wolnego wyboru należy ograniczenie aktywności zawodowej, jednak konsekwencje wyborów strony mogą podlegać ocenie przez Sąd I instancji i Sąd odwoławczy przy podejmowaniu przedmiotowego rozstrzygnięcia.
Sąd bowiem zobowiązany jest podejmować rozstrzygnięcie w oparciu o doświadczenie życiowe i zasady obowiązujące przy ocenie sytuacji finansowej w innych, podobnych sprawach. W orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślało się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Stosując prawo pomocy, nie można chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwiłby (postanowienie z dnia 25 stycznia 2012 r., II FZ 797/11).
Podnoszenie okoliczności, że przyczyną rezygnacji z pełnej aktywności zawodowej męża I. R. jest konieczność uczestnictwa w opiece nad dzieckiem nie przekonuje Naczelnego Sądu Administracyjnego. Należy podkreślić, że jedna z córek skarżącej jest już pełnoletnia, natomiast druga jest w wieku przedszkolnym, stąd zaangażowanie w ich opiekę jest ograniczone, choćby ze względu na pobyt córek w szkole, czy też w przedszkolu. Wobec powyższego NSA nie znajduje powodów, dla których uzasadniona byłaby decyzja małżonka skarżącej o rezygnacji z pełnego zatrudnienia w sytuacji, kiedy opiekę nad najmłodszym dzieckiem sprawuje skarżąca. Logicznym i racjonalnym zachowaniem człowieka znajdującego się rzeczywiście w sytuacji, zagrażającej egzystencji, jest podejmowanie działań, które prowadzą do wzbogacenia. Nie należy do takich działań rezygnacja z pracy z nieuzasadnionych powodów. Wykazanie przez wnioskodawcę tego, że - jak wymaga art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, musi polegać na wykazaniu podejmowania działań na rzecz powiększenia stanu majątkowego, ewentualnie ich bezowocności.
O ile należy się zgodzić, że pozostająca na urlopie macierzyńskim I. R. nie może podjąć zatrudnienia ze względu na opiekę nad najmłodszym dzieckiem, to nie ma przeszkód, aby zatrudnienie w pełnym wymiarze kontynuował jej małżonek.
Oceniając sytuację materialną rodziny R. nie można pomijać okoliczności, że skarżąca wraz z mężem są właścicielami nieruchomości rolnych (działki o pow. [...] ha i [...] ha), które jakkolwiek obciążone przymusową hipoteką mogą generować przychód dla właścicieli, co najmniej w zakresie dopłat rolniczych, tudzież z tytułu dzierżawy. Posiadanie majątku wyklucza co do zasady możliwość przyznania prawa pomocy, jednak reguła ta nie odnosi się do sytuacji, w których osoby wnioskujące o przyznanie tego prawa nie mają realnej, obiektywnej możliwości uzyskania z posiadanego majątku jakiegokolwiek dochodu. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2010 r., sygn. akt I OZ 110 /10).
Podsumowując, za nieprzekonywujące Naczelny Sąd Administracyjny uznał oświadczenia skarżącej, jakoby nie była ona w stanie ponieść kosztów związanych z wynagrodzeniem prawnika do sporządzenia jednorodzajowych skarg kasacyjnych w swoich sprawach, które pozostaje w granicach jej możliwości finansowych. Wprawdzie sytuacja materialna skarżącej nie jest łatwa, co zaakcentował już Sąd I instancji, jednak przy minimalnym zaangażowaniu ze strony małżonka, wizja zatrudnienia doradcy podatkowego do sporządzenia skarg kasacyjnych pozostaje realnie do zrealizowania. Skarżąca nie wykazała przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, co oznacza, że zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. nie narusza przepisów obowiązującego prawa.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.