Postanowienie NSA z 21 lutego 2008 r., I GZ 9/08

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 21 lutego 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażaleń B. J. i S. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 2 października 2007 r. sygn. akt III SA/Po 519/07 w zakresie oddalenia wniosków o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych

Sprawa

w sprawie ze skargi B. J. i S. J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] kwietnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe postanawia: oddalić oba zażalenia

Skład

sędzia NSA Andrzej Kuba przewodniczący

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 2 października 2007 r., sygn. akt III SA/Po 519/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. oddalił wnioski B. J. i S. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje na to, że skarżący nie są w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny uiścić wpisu od skargi w kwocie 1167 zł. Skarżący posiadają trzy źródła dochodów, z których regularnie uzyskują środki na życie: miesięczny dochód każdego ze skarżących z osobna w wysokości około 2000 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę wykonywaną na rzecz E. spółki z o.o. w P. oraz z tytułu otrzymywanej emerytury, a dodatkowo comiesięczne premie uznaniowe za pracę jako prezes i wiceprezes zarządu. Ponadto Sąd podał, że na rachunek bankowy skarżących w okresie dziesięciu miesięcy poprzedzających złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wpłynęły środki w wysokości około 110000 zł jako rodzaj wsparcia finansowego pozyskany od S. M. E. spółka z o.o. oraz jej prokurenta A. J., które pozostawały do dowolnej dyspozycji skarżących. Wnioskodawcy przedstawili również dokumenty, z których wynikało, że koszty sądowe ponoszone zarówno w sprawach cywilnych, jak i sądowoadministracyjnych nie obciążały dochodów ze stosunku pracy oraz uposażenia emerytalnego skarżących. Poszczególne wpisy sądowe i należności wpłacane kancelarii prawnej były pokrywane z niewskazanych we wniosku przychodów oraz środków otrzymanych od A. J. Ponadto Sąd stwierdził, że podnoszona przez skarżących konieczność finansowego wspierania studiującej córki nie znajduje potwierdzenia w jej sytuacji materialnej. Sąd wskazał, że na dzień [...] stycznia 2007 r. tylko wysokość niezrealizowanych wierzytelności (46166,31 zł) stwarza możliwość uiszczenia wpisów od skarg we wszystkich sprawach zawisłych przed WSA w P. (42942 zł). Sąd wskazał także na istnienie realnej możliwości pozyskania wsparcia finansowego od córek A. i M. J. W zażaleniach B. J. i S. J. wnieśli o uchylenie powyższego postanowienia i przyznanie im prawa pomocy w postaci częściowego zwolnienia od kosztów sądowych – od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 1167 zł, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy w zakresie przyznania prawa pomocy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w P. do ponownego rozpoznania. Powyższemu postanowieniu skarżący zarzucili naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., poprzez przyjęcie, że w okolicznościach niniejszej sprawy są oni w stanie ponieść koszty postępowania w całości bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu skarżący podnieśli między innymi, że łączna suma wpisów od skarg złożonych w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w P. w 76 sprawach przewyższa kwotę 48000. W części z tych spraw skarżący zostali częściowo zwolnieni od uiszczenia wpisu. Zdaniem skarżących fakt, że rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. zapadłe na podstawie tego samego materiału dowodowego są rozbieżne, nie znajduje uzasadnienia. Skarżący podnieśli także, że żadna z dotychczasowych spraw nie została rozstrzygnięta na ich korzyść. Wskazali, że koszty sądowe mają charakter wyjątkowy, ich istnienie trudno przewidzieć z dużym wyprzedzeniem, a co za tym idzie zgromadzić środki potrzebne na ich poniesienie. Powołali się również na art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności uznając, że wymóg wniesienia opłat sądowych nie może prowadzić do faktycznego pozbawienia prawa do rozpoznania sprawy przez sąd.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

W świetle art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stąd ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, co wynika z przytoczonego wyżej przepisu art. 246 § 2 p.p.s.a. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące między innymi dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a także o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia Sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy.

W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że należy podzielić pogląd Sądu I instancji w przedmiocie oddalenia wniosków o przyznanie skarżącym prawa pomocy. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd wnikliwie zbadał sytuację materialną skarżących, wskazał na posiadane przez nich stałe źródła dochodów w postaci emerytur i wynagrodzeń w łącznej wysokości 4469 zł oraz comiesięcznych premii uznaniowych za pracę na stanowiskach prezesa i wiceprezesa zarządu. Sąd wziął pod uwagę zarówno przychody, jak i wydatki stron wskazując, że na dzień [...] lipca 2007 r. saldo końcowe na rachunkach bankowych skarżących było dodatnie. Sąd wskazał, że posiadane przez skarżących środki znacznie przewyższają koszty ich własnego utrzymania.

Na podkreślenie zasługuje fakt, że wnioskodawcy mają możliwość uzyskania wsparcia od córek A. i M. J., bowiem zgodnie z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Jak wskazał Sąd I instancji taka pomoc miała miejsce między innymi w postaci uiszczenia opłat sądowych i należności na rzecz kancelarii prawnej ze środków otrzymanych przez skarżących od A. J. Sąd I instancji trafnie odniósł się do argumentu B. J. i S. J. o konieczności utrzymania córki studiującej za granicą stwierdzając, że taka konieczność nie zachodzi ze względu na dochody uzyskiwane przez M. J. z działalności spółki utworzonej za majątek nabyty od rodziców.

Odnosząc się do wskazanej przez stronę regulacji międzynarodowej - Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) - należy stwierdzić, że umożliwienie stronie nie mającej środków finansowych korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej w świetle art. 6 ust. 1 Konwencji jest wymaganym standardem, który ma zapewnić realizację prawa do sądu. W piśmiennictwie wskazuje się, że zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka odmowa przyznania prawa pomocy może prowadzić do naruszenia art. 6 Konwencji przez pozbawienie prawa do sądu i naruszenie zasady równości. Przestrzeganie wskazanego standardu w postępowaniu sądowoadministracyjnym ma zapewnić instytucja prawa pomocy, którego przyznanie uzależnione jest jednak w zasadzie wyłącznie od sytuacji materialnej strony (J. Chlebny "Sądowa kontrola administracji w świetle rekomendacji Rady Europy", Państwo i Prawo z 2005 r., nr 12, str. 26).

Skarżący powołali się również na zagwarantowane w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do sądu. Zgodnie z tym przepisem każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Oznacza to, że w każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić barierę dla sądowego rozpatrzenia sprawy, sąd jest obowiązany do takiego rozstrzygnięcia, które umożliwi stronie wniesienie skargi. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych wyżej okoliczności taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi.

W rozpatrywanej sprawie nie można więc wnioskować o rzeczywistym braku możliwości poniesienia przez skarżących kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił oba zażalenia.