Postanowienie NSA z 2 lutego 2017 r., I GZ 9/17

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 2 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia L. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 1377/16 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych

Sprawa

w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie

Skład

Przewodniczący sędzia NSA Lidia Ciechomska – Florek

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2016 r. (sygn. akt V SA/Wa 1377/16) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.), odmówił skarżącemu L. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie dnia 16 stycznia 2014 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.

Sąd I instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, posiada mieszkanie o pow. 62 m2 (zajęte w postępowaniu egzekucyjnym), natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Skarżący wskazał, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.000 zł z tytułu "najem mieszkania (zajętego)". W uzasadnieniu podniósł, iż nie zamieszkuje wspólnie z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Skarżący jest obecnie osobą bezrobotną, jego rachunki bankowe zostały zamknięte, zaś składniki majątku, w tym posiadana nieruchomość (mieszkanie), zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Skarżący wyjaśnił, iż mieszka w mieszkaniu, do którego nie posiada tytułu prawnego, zaś jego właściciel żąda by je opuścił. Ponadto wskazał, iż ma dwóch synów, którzy mieszkają z żoną, zaś skarżący stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, w tym poprzez "łożenie na ich utrzymanie", na co nie pozwala mu jednak obecny stan jego dochodów.

Zarządzeniem z dnia 21 października 2016 r. skarżący został wezwany do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi wyjaśnił, iż czynsz w wysokości 1.000 zł, jaki jest mu płacony z tytułu wynajmowania mieszkania, jest jedynym źródłem jego dochodu. Wskazał przy tym, iż od listopada nie będzie już otrzymywał czynszu, ponieważ najemca zakończył umowę z końcem października. Skarżący jest osobą bezrobotną, jednakże nie zrejestrował się "jeszcze" w urzędzie pracy, nie korzysta i nigdy nie korzystał z pomocy społecznej. Wnioskodawca mieszka sam, nie otrzymuje środków finansowych od żony, nie ma wiedzy na temat jej dochodów i majątku. Miesięczne wydatki skarżącego związane z mieszkaniem, wyżywieniem i ubraniem wynoszą 600-700 zł, zaś pozostałą kwotę przeznacza na dojazdy do miejsca zamieszkania synów oraz na ich utrzymanie. Wskazał także, iż posiadane rachunki bankowe zostały zamknięte, jednakże nie może przedstawić zaświadczenia bankowego w tym przedmiocie, z uwagi na to, że jest ono odpłatne. Skarżący oświadczył, iż obecnie nie posiada umowy najmu lokalu, bowiem z końcem października najemca wyprowadzi się. Nadto wyjaśnił, iż jego pełnomocnik reprezentuje go nieodpłatnie. Do pisma załączył kopie następujących dokumentów: zeznania podatkowego za 2014 r. oraz aktów wydanych w toku prowadzonych wobec skarżącego postępowań podatkowych. Postanowieniem z dnia 16 listopada 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych uznając, że skarżący nie wykazał dostatecznie, iż spełnia przesłanki jej przyznania. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł sprzeciw.

Sąd I instancji uzasadniając wydane postanowienie wyjaśnił, że w odniesieniu do niego nie wystąpiła przesłanka przyznania prawa pomocy określona w art. 246 § 1 p.p.s.a.

Zdaniem Sądu I instancji, skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Jego oświadczenia, zarówno zawarte w urzędowym formularzu, jak i w dodatkowym oświadczeniu z dnia 2 listopada 2016 r., nie mogły być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co skutkowało brakiem możliwości ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu I instancji, analiza zgromadzonego materiału budziła wątpliwości z tego powodu, iż na niektóre pytania skarżący w ogóle nie udzielał odpowiedzi, bądź udzielał odpowiedzi niepełnych, a ponadto nie przedstawiał dokumentów źródłowych, o które się do niego zwracano, a które mogłyby pozwolić na weryfikację składanych oświadczeń. W tym zakresie Sąd I instancji zauważył, że nie można było w sposób jasny ustalić tego, jaka jest wysokość miesięcznego dochodu, jak również tego, jaką kwotą w rzeczywistości dysponuje on w pewnym stałym przedziale czasowym na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem. Sąd I instancji wyjaśnił, że z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawcę, nie można było dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji spowodowało to, że wniosek nie mógł zostać uwzględniony. W ocenie Sądu I instancji podana przez skarżącego wartość około 600-700 zł na miesięczne wydatki związane z jedzeniem, środkami higieny i ubraniem nie została w żaden sposób udokumentowana. Nie bez znaczenia był przy tym fakt, że skarżący nigdy nie korzystał z pomocy społecznej i nie był zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Sąd I instancji zwrócił przy tym uwagę na postanowienia oddalające zażalenia skarżącego w ramach wcześniejszych postępowań zainicjowanych wnioskami o przyznanie prawa pomocy. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu do postanowienia z 7 października 2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15 Sąd drugiej instancji wskazał, iż prowadzone wobec skarżącego od 2012 r. postępowania kontrolne oraz podatkowe wykazały, że w tym okresie skarżący dysponował znacznym majątkiem, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów podatkowych od maja 2012 r. do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6.250.000 zł. Z kolei w postanowieniu NSA z 12 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16 zauważono, iż wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumenty, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości – poprzez przedłożenie stosownych dokumentów – leżało w interesie skarżącego. Powyższe ustalenia nie mogły zatem pozostać bez wpływu na ocenę oświadczeń skarżącego składanych w ramach niniejszego postępowania, zważywszy na to, że wcześniejsze odmowy zwolnienia go od kosztów sądowych następowały z uwagi na to, że skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacja majątkowej. Poważne wątpliwości budziła też w ocenie Sądu I instancji kwestia zamknięcia rachunków bankowych oraz twierdzenie skarżącego o niemożliwości przedstawienia zaświadczenia bankowego w tym zakresie. NSA wielokrotnie odnosił się do twierdzeń skarżącego dotyczących rachunków bankowych. W postanowieniu z 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GZ 884/15 nie podzielił argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Nie budzi bowiem wątpliwości NSA, iż odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd I instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że z uzyskaniem tych dokumentów wiążą się koszty. Należy bowiem podkreślić, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I GZ 726/15; z 9 grudnia 2015 r. o sygn. akt I GZ 868/15).

Reasumując Sąd I instancji wyjaśnił, że z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez skarżącego, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony. Argumentacja zaprezentowana w sprzeciwie stanowi polemikę z zasadami postępowania obowiązującymi przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie wnosi do sprawy nowych okoliczności.

Zażalenie na postanowienie Sądu I instancji złożył L. L. Wniósł o zmianę tego orzeczenia i przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Skarżący podniósł, że z uwagi na swoją sytuację finansową nie jest w stanie ponieść wysokich kosztów niniejszego postępowania. Podkreślił, że dokumenty nie są jedynym sposobem "wykazania" jego sytuacji finansowej, zaś głównym i podstawowym środkiem dowodzącym sytuacji finansowej są oświadczenia składane przez skarżącego. W ocenie skarżącego, przedstawione przez niego dokumenty i oświadczenia jak najbardziej pozwalają ocenić jego sytuację majątkową i zestawić ją z wysokością wpisu od przedmiotowej skargi. Skarżący podkreślił ponadto, że sprawa wprost dotyczy tylko jego majątku osobistego, a nie majątku żony, a w związku z tym żona nie ma najmniejszych podstaw, aby uczestniczyć w przedmiotowej sprawie, nawet w zakresie dotyczącym jedynie uiszczenia za skarżącego wpisu od skargi. W ocenie wnoszącego zażalenie, w każdym uzasadnionym przypadku - jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpatrzenia sprawy - sąd jest obowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie realnie prowadzenie sprawy przed sądem.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).

W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania skarżący nie przedłożył bowiem stosownych dokumentów. W takiej sytuacji całkowicie zasadne i uprawnione było wezwanie skarżącego na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia określonych dokumentów źródłowych, które pozwalałyby na zweryfikowanie oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak nadesłania tych dokumentów (przede wszystkim wyciągów zawierających historię operacji na rachunkach bankowych z ostatnich miesięcy oraz dokumentu potwierdzającego oświadczenie o zamknięciu tychże rachunków) uniemożliwiał ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Wobec tego trafnie Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumentów, do wezwania których został wezwany, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości - poprzez przedłożenie stosownych dokumentów - leżało w interesie skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że dokumenty nie istnieją lub z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie ich otrzymać. W takich okolicznościach sprawy Sąd I instancji zgodnie z prawem uznał, że skarżący nie wykazał w niniejszej sprawie, że w jego przypadku wystąpiła przesłanka przyznanie prawa pomocy określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Na koniec zauważyć należy, że trafna jest konkluzja zażalenia, iż w sytuacji, gdy koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpatrzenia sprawy, to obowiązkiem sądu jest takie rozstrzygniecie o kosztach sądowych, które zapewni stronie realny dostęp do sądu. Podkreślić jednak trzeba, że do naruszenia prawa do sądu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi I instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.