Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 18 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Op 536/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 31 grudnia 2019 r. sygn. akt II SA/Op 536/11 o oddaleniu wniosku o zwrot wydatków poniesionych w ramach udzielonej z urzędu T. R. pomocy prawnej w sprawie ze skargi T. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że postanowieniem starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 22 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Op 536/11 został ustanowiony adwokat z urzędu, w sprawie ze skargi T. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...], w przedmiocie zasiłku celowego.
Na skutek powyższego, pełnomocnikiem z urzędu dla skarżącego została wyznaczona przez Okręgową Radę Adwokacką w O. adwokat A. P., wykonująca zawód w Kancelarii Adwokackiej O. Na skutek złożonego przez pełnomocnika wniosku o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Op 536/11, zasądził na rzecz ww. koszty nieopłaconej pomocy prawnej w kwocie brutto 442,80 zł. Jednocześnie w opisanym orzeczeniu referendarz wskazał, że nie przyznał adwokatowi zwrotu niezbędnych wydatków, albowiem pełnomocnik nie wykazał ich poniesienia.
Powyższe orzeczenie zostało doręczone skutecznie pełnomocnikowi z urzędu adwokat A. P. w dniu 20 lutego 2013 r. i stało się prawomocne, wobec niewniesienia przez ww. środka zaskarżenia.
Trzema pismami procesowymi z dnia 8 listopada 2019 r., adwokat A. P. zwróciła się do Sądu o:
- zwrot wydatków adwokata, jaki nie został jej przyznany lub opłacony przez stronę, a to trzech dojazdów do Sądu 2,42 zł, utrzymania pojazdu za trzy dni 297 zł, pism 66 zł, wydruków - odbioru korespondencji 4,37 zł, wysyłki korespondencji 30 zł, utrzymania biura przez trzy dni 297 zł;
- zwrot wydatków adwokata jaki nie został przyznany lub opłacony przez stronę, a to wydatków związanych z usunięciem zarchiwizowanej sprawy 49 zł;
- zakończenie zlecenia reprezentacji w sprawie o sygn. akt II SA/op 536/11 i zwolnienie od obowiązku zastępowania strony lub ewentualnie wydanie zaświadczenia, że umocowanie wygasło.
Na skutek zarządzenia z dnia 22 listopada 2019 r., wezwano pełnomocnika z urzędu w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia pisma z dnia 8 listopada 2019 r. bez rozpoznania, do jednoznacznego określenia żądania zawartego w opisanym piśmie. Jednocześnie poinformowano pełnomocnika, że postanowieniem z dnia 14 lutego 2013 r. przyznano ww. pełnomocnikowi koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, a z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że nie dokonano zwrotu niezbędnych wydatków pełnomocnikowi, albowiem nie wykazał ich poniesienia. Odpis zapadłego postanowienia doręczony został skutecznie pełnomocnikowi skarżącego w dniu 20 lutego 2013 r., natomiast przyznane wynagrodzenie przekazane zostało Wydziałowi Finansowemu Sądu do wykonania w dniu 10 kwietnia 2013 r. Odnosząc się do zawartego w kolejnym (trzecim) z pism procesowych z dnia 8 listopada 2019 r. wniosku o potwierdzenie, że umocowanie adw. A. P. jako pełnomocnika skarżącego wygasło, względnie zwolnienia ww. adwokata z obowiązków pełnomocnika - wskazano, że zgodnie z treścią art. 43 i 251 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, zwanej dalej: "P.p.s.a."), w razie śmierci strony pełnomocnictwo wygasa, a ponadto przyznanie prawa pomocy wygasa z chwilą śmierci strony, która je uzyskała.
W odpowiedzi na powyższe, pełnomocnik w piśmie z dnia 29 listopada 2019 r. wskazała, że kwestia wydatków nie była rozstrzygnięta orzeczeniem z dnia 14 lutego 2013 r., a pełnomocnik nie była wzywana do przedstawienia wyliczenia wydatków, nie były również szacowane przez sąd, a jedynie rozstrzygnięto co do opłaty adwokackiej. Dodatkowo, wydatki usunięcia akt wobec zakończenia archiwizacji powstały 8 listopada 2019 r. i nie były objęte wnioskiem i orzeczeniem z dnia 14 lutego 2013 r.
Wobec powyższego, zarządzeniem z dnia 10 grudnia 2019 r. wezwano pełnomocnika do udokumentowania i wykazania niezbędności wydatków wymienionych w pismach z dnia 8 listopada 2019 r. i z dnia 29 listopada 2019 r.
W piśmie z dnia 13 grudnia 2019 r. pełnomocnik wskazała, że podane wydatki są niezbędne do wykonywania zawodu adwokata czynnego, w tym reprezentowania stron spraw sądowych. Do nich zaliczają się koszty utrzymania Kancelarii - biura, opłaty za najem, utrzymania pojazdu, opłaty za parkingi, wydatki z tytułu kupna paliwa. Oświadczyła, że niezbędne średniomiesięczne wydatki adwokata jakie ponosi dla funkcjonowania Kancelarii z tytułu m.in. sprzątania lokalu, wydatków na artykuły biurowe, utrzymanie pojazdu i jego czystości, opłat bankowych, składki samorządowej, itp. - wynoszą łącznie 4.521,95 zł. Przyjmując średnio 20-dniowy miesiąc pracy przy 8-godzinnym dniu pracy - godzina utrzymania Kancelarii to koszt ok. 28,26 zł, a dzień to 226,10 zł. Pełnomocnik wskazała, że w niniejszej sprawie koniecznym było poniesienie kosztów z tytułu dojazdu do siedziby organu w celu zapoznania się z aktami sprawy, dojazdu na pocztę, zaistniała konieczność utrzymania biura przez ok. 3 dni.
Postanowieniem z dnia 31 grudnia 2019 r. starszy referendarz sądowy na zasadzie art. 250 w związku z art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a., oddalił wniosek adwokat A. P. o zwrot niezbędnych wydatków. W jego ocenie, wprawdzie przepisy te nie zawierają ustawowej definicji "niezbędnych wydatków" ponoszonych przez pełnomocnika z urzędu w ramach świadczonej pomocy prawnej. To jednakże powołując się w tym zakresie na orzecznictwo sądowoadministracyjne wskazał, że udokumentowanie poniesionych wydatków nie obliguje automatycznie rozpoznającego wniosek do ich uwzględnienia w całości, a jedynie tych wydatków, których poniesienie było konieczne i celowe. W tym znaczeniu referendarz uznał, że pełnomocnik nie udokumentowała poniesienia wskazywanych wydatków, a ponadto nie wykazała niezbędności ich poniesienia, w kontekście celowego dochodzenia praw strony w niniejszej sprawie.
Odpis powyższego rozstrzygnięcia został doręczony pełnomocnikowi w dniu 24 stycznia 2020 r., a pismem z dnia 31 stycznia 2020 r., pełnomocnik z urzędu wniosła sprzeciw od zapadłego w dniu 31 grudnia 2019 r. orzeczenia.
Postanowieniem z dnia 18 lutego 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Przywołując treść art. 250 P.p.s.a. oraz § 19 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r., poz. 163, nr 1348, z późn. zm.), wskazał, że wprawdzie ustawodawca nie zawarł ustawowej definicji pojęcia "niezbędnych wydatków", to za zasadne przy interpretacji przedmiotowego zwrotu, należy uznać poglądy orzecznictwa sądowoadministracyjnego i doktryny. Zgodnie z nimi, z przywołanych przepisów prawa wynika, że znaczenie przesądzające przy orzekaniu w przedmiocie zwrotu wydatków dla pełnomocnika strony, powinno mieć jedynie kryterium niezbędności określonego kosztu z punktu widzenia celowości dochodzenia praw lub podejmowanej obrony. Jednocześnie przy przyznawaniu pełnomocnikowi zwrotu tego rodzaju wydatków, należy kierować się racjonalizmem oraz doświadczeniem życiowym. Przy czym domagać się można zwrotu wydatków wyłącznie niezbędnych, czyli takich, które są konieczne w tym sensie, że bez ich poniesienia pełnomocnik nie mógłby wykonać swoich obowiązków w konkretnej sprawie. Wynagrodzenie nie może więc obejmować zwrotu wydatków, które są związane z ogólnymi kosztami funkcjonowania pełnomocnika, np. opłat za energię elektryczną, lub stanowią rezultat jedynie specyficznej dla danego pełnomocnika metody pracy czy prowadzenia sprawy (tak: G. Radecki, Wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2(47)/2013, s. 65), Wydatki muszą być nadto udokumentowane, co oznacza, że pełnomocnik powinien przedłożyć dokumenty potwierdzające, że te wydatki pokrył, np. faktury, rachunki, itp. (por. G.Radecki, Wynagrodzenie pełnomocnika..., s. 65).
Oceniając zatem niezbędność i udokumentowanie wykazywanych przez pełnomocnika w niniejszej sprawie wydatków, Sąd stwierdził brak podstaw do ich przyznania. Wymienione szeroko we wniosku wydatki, które pełnomocnik z urzędu wskazuje jako niezbędne przy udzielaniu pomocy prawnej skarżącemu, a obejmujące m.in. koszty usunięcia akt archiwizowanej sprawy, nie wyczerpują przesłanek z art. 250 P.p.s.a. Przede wszystkim pełnomocnik nie udokumentowała ich poniesienia, a jedynie orientacyjnie je wyliczyła, opisując jednocześnie sposób dokonania zniszczenia akt, której to czynności dokonała osobiście na sprzęcie stanowiącym wyposażenie Kancelarii pełnomocnika. Okoliczność ta w ocenie Sądu, tym bardziej świadczy o braku podstaw do zwrotu wydatków z tytułu zniszczenia akt, skoro pełnomocnik dokonała tego we własnym zakresie, w ramach posiadanych zasobów Kancelarii. Zwłaszcza, że zniszczone akta nie były aktami sądowymi w rozumieniu art. 12a P.p.s.a., który to przepis prawa określa szczegółowy tryb tworzenia, przetwarzania, przechowywania i zniszczenia akt sądowych. Stanowiły natomiast dokumenty, jakimi pełnomocnik posługiwała się jedynie w ramach świadczonej pomocy prawnej.
Ponadto pełnomocnik nie wykazała niezbędności poniesienia tych kosztów, w kontekście celowego dochodzenia praw strony w sprawie. Trudno natomiast w kategoriach niezbędności dla obrony interesów konkretnej strony, traktować wydatków ściśle związanych z funkcjonowaniem działalności prawniczej pełnomocnika w ujęciu ogólnym. Wymienione we wniosku rodzaje wydatków zaliczają się bowiem do całokształtu kosztów prowadzenia kancelarii i świadczonych usług prawniczych przez pełnomocnika, jako jego źródła utrzymania. Ocena zasadności tak sformułowanego wniosku o zwrot wydatków z punktu widzenia zasad wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego nakazuje uznać, że przedstawione wydatki, w tym koszty usunięcia akt zarchiwizowanej sprawy nie są wydatkami niezbędnymi adwokata wyznaczonego z urzędu dla T. R., potrzebnymi do celowego dochodzenia jego praw, w niniejszej sprawie. Adwokatowi z urzędu nie przysługuje zatem ich zwrot od Skarbu Państwa.
Adwokat A. P. wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 18 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Op 536/11.
Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania administracyjnego:
- co do podstaw zasądzenia wydatków zakresu wysokości - § 19 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) w zakresie niewłaściwej interpretacji zastosowania, oraz niezastosowania aktualnego odpowiedniego rozporządzenia;
- co do nieuwzględnienia sprzeciwu na skutek powyższego - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej, jako: P.p.s.a.), w zakresie niewłaściwej interpretacji zastosowania.
Mając powyższe na uwadze wniesiono o stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonego postanowienia, nieobciążanie skarżącego T. R. żadnymi kosztami postępowania oraz o przyznanie adw. A. P. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, kosztów nieopłaconej pomocy prawnej według norm tak co do opłat jak i wydatków gdyż nie zostały poniesione przez strony w żadnym zakresie.
W uzasadnieniu pełnomocnik podniosła, że błędne jest twierdzenie, że zwracane mają być wydatki jedynie poniesione co do konkretnej sprawy. Skoro pełnomocnik zmuszany jest do utrzymywania się z tzw. spraw z urzędu to sprawy te muszą go utrzymać i jego kancelarię. Pełnomocnik upadnie jeżeli jego wydatki na funkcjonowanie kancelarii nie będą rekompensowane przez zleceniodawców, do których zalicza się Skarb Państwa. Nadto, Sąd I instancji w niniejszej sprawie nie przyznał nawet tych należnych we własnym przeświadczeniu kwot, jakie pełnomocnik poniósł w tej sprawie.
W ocenie pełnomocnika, zaniechania w zasądzeniu zwrotu wydatków adwokatowi powodują szkodę nie tylko nominalną z braku zrekompensowania kwoty wydanej przez pełnomocnika z urzędu na cudzą sprawę ale nadto wywołują rozstrój zdrowia u pełnomocnika i rodziny, wykluczają go z życia w społeczeństwie i rodzinie, doprowadzają do spadku zleceń i zagrożenia upadłości. Opłaty w minimalnych kwotach nie wystarczają na cokolwiek. Praca prowadzi do degradacji.
Dalej pełnomocnik wskazała, że wzruszenie zaskarżonego postanowienia w drodze innych środków prawnych nie było nie jest możliwe, został bowiem wyczerpany tryb skargowy poprzez sprzeciw od orzeczenia referendarza sądowego jaki nie został uwzględniony, a od zaskarżonego orzeczenia nie przysługuje już dalszy środek zaskarżenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 18 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Op 536/11 podlega oddaleniu.
Stosownie do art. 285a § 1 P.p.s.a., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia WSA, gdy przez jego wydanie została stronie wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Pozostaje ona jednym z nadzwyczajnych środków zaskarżenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym, którego prawidłowe wniesienie uzależnione zostało od spełnienia przesłanek, wymienionych w przepisach działu VIIa P.p.s.a. Jednym z nich jest przytoczenie podstaw skargi wraz z uzasadnieniem (art. 285e § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Same podstawy uregulowane zostały w art. 285d P.p.s.a.
W oparciu o brzmienie art. 285d P.p.s.a., skarżąca sformułowała zarzuty, spośród których żaden, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie zasługiwał na uwzględnienie.
Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, miał na uwadze, że sformułowane w skardze kwestie (zarzuty) były przedmiotem analizy zarówno referendarza sądowego WSA w Opolu jak i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu. Obie instancje odniosły się do nich w uzasadnieniach swoich rozstrzygnięć. Skarżąca nie podzielając argumentacji przedstawionej przez WSA w Opolu stara się podjąć z nią dalszą polemikę, co na etapie nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie jest dopuszczalne. Skarga ta nie jest kolejnym etapem postępowania sądowoadministracyjnego, na którym byłoby dopuszczalne kwestionowanie rozstrzygnięcia sądu niższej instancji.
Warto też zauważyć, że uwzględnienie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie prowadzi - co do zasady - do wyeliminowania z porządku prawnego zaskarżonego orzeczenia (wyjątek stanowi art. 285k § 3 P.p.s.a.). Sąd, uwzględniając taką skargę, ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem, z tym, że zaskarżone orzeczenie pozostaje w mocy. Podstawową funkcją skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, jest uzyskanie prejudykatu w przyszłym procesie odszkodowawczym. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenie nie może zatem być traktowana jako alternatywa dla środków odwoławczych czy też skargi o wznowienie postępowania, nie może także stanowić swoistego środka odwoławczego od orzeczeń, od których takie środki nie przysługują. Skarżąca zdaje się tego nie dostrzegać, formułując wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonego postanowienia oraz o ponowne zasądzenie na jej rzecz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości przez nią pożądanej.
Odnosząc się merytorycznie do przedstawionych przez pełnomocnika zarzutów, przyjdzie zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu, ale także z orzecznictwem i dorobkiem doktryny, że przy orzekaniu w przedmiocie zwrotu wydatków dla pełnomocnika strony, znaczenie powinno mieć jedynie kryterium niezbędności określonego kosztu z punktu widzenia celowości dochodzenia praw lub podejmowanej obrony, a przy przyznawaniu zwrotu tego rodzaju wydatków, należy kierować się racjonalizmem oraz doświadczeniem życiowym. Zgodzić należy się także z poglądem, że domagać się można zwrotu wydatków wyłącznie niezbędnych, czyli takich, które są konieczne w tym sensie, że bez ich poniesienia pełnomocnik nie mógłby wykonać swoich obowiązków w konkretnej sprawie. Wynagrodzenie nie może więc obejmować zwrotu wydatków, które są związane z ogólnymi kosztami funkcjonowania pełnomocnika i prowadzonej przez niego kancelarii.
Zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 18 lutego 2020 r. nie narusza zatem § 19 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Dalej wskazać trzeba, iż w myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przepis ten zawiera katalog rozstrzygnięć możliwych w postępowaniu odwoławczym wywołanym sprzeciwem. Rolą sądu administracyjnego w takim postępowaniu jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu. Przy czym, Sąd nie jest związany ustaleniami faktycznym i prawnymi poczynionymi przez referendarza sądowego. W tej sprawie WSA w Opolu, zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 lutego 2020 r. utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 31 grudnia 2019 r., a w uzasadnieniu wyjaśnił zasadnicze kwestie, które legły u podstaw oddalenia wniosku pełnomocnika o zwrot wydatków poniesionych w ramach udzielanej z urzędu T. R. pomocy prawnej. Tym samym, Sąd orzekł w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, korzystając z przysługującego mu katalogu rozstrzygnięć. Za pozbawiony racji należało zatem uznać zarzut naruszenia zaskarżonym postanowieniem art. 260 § 1 P.p.s.a.
W świetle powyższego, skoro brak było podstaw do stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 285k § 1 P.p.s.a. oddalił skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.