Uzasadnienie
Wyrokiem z 19 listopada 2020 r., sygn. akt IV SA/Wr 316/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę I. S. (dalej: skarżąca, skarżąca kasacyjnie) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z 31 marca 2020 r., nr SKO 4316/42/20 (dalej: organ II instancji, SKO) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze kasacyjnej od przywołanego wyroku pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 174 pkt 2 w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) - dalej: ppsa, w zw. z art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa, poprzez przyjęcie w sposób bezsporny, iż skarżąca zaniechała prowadzenia gospodarstwa rolnego "dopiero" od 1 listopada 2019 r., gdy z zebranego materiału dowodowego w szczególności całości składanych oświadczeń przez skarżącą na przestrzeni lat (skarżąca składała oświadczenie o nieprowadzeniu gospodarstwa rolnego już od dnia 30 kwietnia 2016 r.) oraz przedstawionego wyjaśnienia, iż słowo "dopiero" w oświadczeniu w dniu 27 maja 2019 r. było przejęzyczeniem; oraz poprzez przyjęcie, iż sam fakt pobierania zasiłku dla opiekuna przez skarżącego skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za czas pobierania zasiłku i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony oraz poprzez pominięcie kwestii złożenia przed organami obydwu instancji oświadczenia dotyczącego zrzeczenia się prawa do zasiłku dla opiekuna, co powinno skutkować uznaniem, że zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia na podstawie art. 27 ust. 5 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390) - dalej: uśr.
W skardze sformułowano także zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b i pkt 5 uśr przez błędną wykładnię, polegająca na pominięciu celów ustawy oraz brzmienie art. 27 ust. 5 ustawy i przyjęciu, że okoliczność pobierania przez skarżącego zasiłku dla opiekuna przyznanego w oparciu o przepisy ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za ten sam czas, a w konsekwencji błędne uznanie, że fakt pobierania zasiłku dla opiekuna ma przesądzające znaczenie dla oceny wniosku skarżącej o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie pobierania zasiłku; oraz naruszenia art. 27 ust. 5 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b i pkt 5 uśr przez ich nieprawidłowe zastosowanie i nieuwzględnienie, że w razie zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego ze świadczeń, co wynika z art. 27 ust. 5.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację, mającą przemawiać za uchyleniem wyroku Sądu I instancji i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia, zatem podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 1 ppsa). Oznacza to, związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, poddano ocenie wyrok Sądu I instancji, pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej, które okazały się nieskuteczne.
Niniejsza sprawa dotyczy odmowy przyznania skarżącej przez SKO świadczenia pielęgnacyjnego, z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem, za okres od 1 lipca do 31 października 2019 r. Świadczenie to zostało przyznane stronie na okres od 1 listopada 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r. Odmowa przyznania świadczenia nastąpiła z dwóch powodów. Po pierwsze - dlatego, że w spornym okresie przysługiwało skarżącej prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, przyznanego ostateczną decyzją organu I instancji z 23 lipca 2019 r., która to decyzja na dzień wydania przez SKO zaskarżonego orzeczenia, pozostawała w obrocie prawnym i została już wykonana.
Po drugie - ustalono, że w spornym okresie strona skarżąca prowadziła gospodarstwo rolne, co wyklucza możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia. Ustalenia te i ocenę prawną podzielił Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (tj. innym niż matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną), na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Według art. 17b ust. 1 uśr, w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenie to przysługuje odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. W myśl ust. 2, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo. Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się o świadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych.
W niniejszej sprawie kwestią sporną jest, kiedy skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego – 30 kwietnia 2016 r., czy 1 listopada 2019 r., przy czym obie daty zostały wskazane przez samą stronę. Skarżąca - będąc świadomą odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia - złożyła trzy oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego. W pierwszym – przedstawionym wraz z wnioskiem z 1 lipca 2019 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego – strona oświadczyła, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 30 kwietnia 2016 r. Składając ww. wniosek skarżąca oświadczyła ponadto, że od 1 lipca 2019 r. zrezygnowała z zatrudnienia i nie wykonuje innej pracy zarobkowej i przedstawiła w tym zakresie świadectwo pracy, z którego wynika, że strona była zatrudniona w wymiarze pełnego etatu od 1 sierpnia 2018 r. do 30 czerwca 2019 r. Strona stwierdziła też, że obecnie nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu w KRUS i ZUS.
Dnia 27 kwietnia 2020 r. skarżąca oświadczyła, że obecnie nie podejmuje zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej, zrezygnowała również z pracy w gospodarstwie rolnym, które wydzierżawia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Wskazała też, że składki na ubezpieczenie zdrowotne i emerytalno-rentowe odprowadza w KRUS od listopada 2019 r. do chwili obecnej.
Organ I instancji 28 kwietnia 2020 r. wezwał skarżącą do złożenia wyjaśnień, dotyczących przesłanek z art. 17b ust. 1 pkt 1 uśr, tj. złożonego oświadczenia o okresie, w którym zaprzestano prowadzenia gospodarstwa rolnego, a odprowadzanymi przez skarżącą składkami na ubezpieczenie zdrowotne oraz emerytalno-rentowe w KRUS na podstawie prowadzonego gospodarstwa rolnego. W następstwie tego wezwania, 27 maja 2020 r. skarżąca złożyła trzecie oświadczenie, zgodnie z którym, nie podejmuje ona nigdzie zatrudnienia, ani innej pracy zarobkowej, a także nie prowadzi gospodarstwa rolnego od 1 listopada 2019 r. w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Od 1 listopada 2019 r. nie posiada prawa do ubezpieczenia zdrowotnego i emerytalno-rentowego z żadnego tytułu. Strona przedstawiła też umowę dzierżawy gospodarstwa rolnego wraz z aneksem, datowane na dzień 1 listopada 2019 r., z których wynika, że umowa została zawarta na 5 lat od daty jej podpisania.
Oceniając wiarygodność i moc dowodową wskazanych oświadczeń skarżącej, SKO miało podstawy do przyjęcia, że strona zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego 1 listopada 2019 r. Wbrew twierdzeniom zawartym kilkakrotnie w skardze kasacyjnej, w oświadczeniu z 27 maja 2020 r. skarżąca nie użyła sformułowania "dopiero" od 1 listopada 2019 r. Słowa "dopiero" w kontekście tej daty, użył organ II instancji w uzasadnieniu postanowienia z 1 czerwca 2020 r., uzupełniającego decyzję tego organu z 31 marca 2020 r. Natomiast strona w przedmiotowym oświadczeniu dwukrotnie wskazała na datę 1 listopada 2019 r., jako dzień zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej oraz ustania prawa do ubezpieczenia społecznego.
Nadto, z przedstawionej przez skarżącą umowy dzierżawy oraz aneksu wynika, że oddała ona gospodarstwo rolne w dzierżawę od 1 listopada 2019 r. Za przyjęciem tego dnia, jako daty zaprzestania prowadzenia przez skarżąca gospodarstwa rolnego, przemawia również decyzja Prezesa KRUS z 20 maja 2020 r., w której stwierdzono ustanie od 1 listopada 2019 r. ubezpieczenia społecznego rolników dla skarżącej (wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno-rentowego) oraz ustanie obowiązku opłacania składek za stronę od tego dnia. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że wyłączenie strony z ubezpieczenia społecznego rolników stwierdzono na podstawie przedłożonych dokumentów, z których wynika, że strona otrzymała świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem od 1 listopada 2019 r., zaprzestając jednocześnie prowadzenia działalności rolniczej.
Niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników jest następstwem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skutkiem złożenia oświadczenia w tym przedmiocie powinno być zatem wyłączenie z tego ubezpieczenia. Decyzja Prezesa KRUS, stanowiąca dokument urzędowy, jest dowodem na to, że skarżąca na pewno nie prowadziła gospodarstwa rolnego od 1 listopada 2019 r. Zaś twierdzenie, że nastąpiło to już 30 kwietnia 2016 r. nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym, w szczególności w dowodach przedstawionych przez samą skarżącą. Wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze kasacyjnej, nie dowodzi tego fakt opłacania za skarżącą składek do ZUS przez MOPS w okresie pobierania - od 1 lipca do 31 października 2019 r. - specjalnego zasiłku opiekuńczego. Decyzja o przyznaniu tego świadczenia została bowiem wydana w odrębnym postępowaniu, w oparciu o zebrane w nim dowody i nie podlega weryfikacji w niniejszym postępowaniu.
Natomiast rozpatrywana sprawa dotyczy przyznania zasiłku pielęgnacyjnego i podlega rozstrzygnięciu na podstawie materiału dowodowego zebranego w tym postępowaniu. Przy czym – odnosząc się do zarzutu skarżącej - SKO podjęło działania niezbędne do wszechstronnego wyjaśnienia tej sprawy.
Mając powyższe na uwadze, brak jest podstaw do przyjęcia, by wskazanie przez skarżącą - w oświadczeniu z 27 maja 2020 r. - dnia 1 listopada 2019 r., jako dnia zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, miało charakter "przejęzyczenia", jak sugeruje autor skargi kasacyjnej. Tym bardziej, że oświadczenie to zostało złożone w warunkach rygoru odpowiedzialności karnej, przewidzianej w art. 233 kk.
Skoro skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 listopada 2019 r., to brak było podstaw do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca do 31 października 2019 r., wobec niespełnienia przesłanki z art. 17b ust. 1 uśr.
Co do - podniesionej przez skarżącą - kwestii pominięcia przez Sąd I instancji złożenia przez stronę przed organami obydwu instancji oświadczenia, dotyczącego zrzeczenia się prawa do zasiłku dla opiekuna, to faktycznie, nie nawiązano do tego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Jednakże w aktach administracyjnych sprawy brak jest jakiejkolwiek informacji, wzmianki, czy adnotacji, by takie oświadczenie było składane. Niezależnie jednak od tego, należy mieć na uwadze, że od 1 lipca 2019 r. do 31 marca 2020 r. wniosek strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego był procedowany przez organy administracji i nie budzi wątpliwości, że wolą skarżącej było uzyskanie tego świadczenia.
Reasumując, sformułowane w skardze kasacyjnej, zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie są zasadne. Wobec niespełnienia przez skarżącą - w okresie od 1 lipca do 31 października 2019 r. – warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, przewidzianego w art. 17b ust. 1 uśr, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje kwestia dopuszczalności przyznania tego świadczenia za ten sam czas, na jaki uprzednio przyznano wnioskodawcy specjalny zasiłek opiekuńczy, co czyni zbędnym ustosunkowywanie się do zarzutu naruszenia prawa materialnego.
Z tych względów, na podstawie art. 184 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji wyroku.