Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 2 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 1107/15

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2309/14, oddalił skargę B. D. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...]).

Wyrok ten wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Pismem z dnia [...] marca 2014 r. B. D. wystąpił do Ministra Skarbu Państwa o wznowienie postępowania zakończonego decyzją tego organu z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr. [...] utrzymującą w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...], odmawiającą potwierdzenia B. D. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. D. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości A., powiat w., województwo w..

Postępowanie to zostało wszczęte na wniosek B. D. z dnia 9 grudnia 1990 r. o przyznanie rekompensaty za majątek ziemski A., pozostawiony przez jego matkę M. D., który następnie wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2009 r. zwrócił się do Wojewody Śląskiego o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez M. D. w miejscowości A..

Wojewoda Śląski decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...], odmówił potwierdzenia B. D. prawa do rekompensaty z tego tytułu, stwierdzając, że wnioskodawca nie spełnił przesłanki z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r., nr 169, poz. 1418 ze zm.).

Decyzja ta w dniu [...] sierpnia 2012 r. została utrzymana w mocy przez Ministra Skarbu Państwa.

Uzasadniając wniosek o wznowienie wyżej opisanego postępowania B. D. wskazał, że ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195) przewiduje możliwość wznowienia postępowania w sprawach, w których odmówiono prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium Polski na dzień 1 września 1939 r., a w aktach przedmiotowej sprawy znajduje się orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia 6 sierpnia 1947 r. stwierdzające, że "M. D. zamieszkiwała ostatnio w A., pow. T., woj. W.".

Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2014 r. Minister Skarbu Państwa wznowił przedmiotowe postępowanie, a decyzją z dnia [...] maja 2014 r. odmówił uchylenia wcześniejszej decyzji z dnia [...] sierpnia 2012 r. Minister uznał, że żądanie zawarte we wniosku B. D. o wznowienie postępowania, wypełnia przesłanki określone w art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, a sam wniosek został złożony w terminie określonym w omawianym przepisie, jednakże poprzedniczka prawna strony tj. M. D., jesienią 1939 r. jak i w okresie wcześniejszym nie zamieszkiwała na byłym terytorium RP, ponieważ jej jedynym miejscem zamieszkania od roku 1938 był N..

Uzasadniając decyzję Minister wskazał, że w dniu [...] lutego 2014 r., weszła w życie ustawa o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Na podstawie art. 1 tej ustawy dokonano zmiany przepisu art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. W aktualnym brzmieniu stanowi ona, iż: "Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić i posiada obywatelstwo polskie." Z kolei art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty stanowi, iż: "osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą złożyć wniosek o wznowienie postępowania.

Przepisy dotyczące wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 145a k.p.a., stosuje się odpowiednio, z tym, że termin na zgłoszenie żądania wznowienia postępowania wynosi 6 miesięcy i biegnie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Przepisów art. 146 § 1 k.p.a. art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze. zm.) – dalej jako P.p.s.a. nie stosuje się."

Minister wskazał, że dokonana zmiana przepisów spowodowała, że w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r. wprowadzona została przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie oceniane jest z uwzględnieniem wskazanych w art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty przepisów obowiązujących w dacie 1 września 1939 r. Minister zauważył, że literalne brzmienie art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty wskazywałoby, iż w dalszym ciągu dniem, w którym właściciel nieruchomości pozostawionej powinien zamieszkiwać na byłym terytorium RP, aby spełnić przesłankę zamieszkiwania określoną w tym przepisie, jest 1 września 1939 r. Jednak, w ocenie Ministra, dokonując wykładni uwzględniającej treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., w którym Trybunał Konstytucyjny zakwestionował rygorystyczne, ścisłe określenie dnia istotnego dla oceny przesłanki zamieszkiwania, spełnienie warunku posiadania miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP powinno być rozpatrywane przez pryzmat zdarzeń opisanych w art. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, w szczególności okresów, w których dochodziło do migracji ludności w związku z tzw. "układami republikańskimi" (art. 1 ust. 1 pkt 1-4 ustawy), umową wskazaną w art. 1 ust. 1a ww. ustawy oraz wydarzeniami, o których mowa w art. 1 ust. 2 powyższej ustawy.

Oznacza to, że przesłanka dotycząca miejsca zamieszkania co do terminu, na który należy badać jej spełnienie, musi być konkretyzowana przez organ prowadzący postępowanie w określonej sprawie w kontekście zdarzeń wskazanych w art. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty.

Minister wskazał, że w niniejszej sprawie terminem istotnym w zakresie spełnienia przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium RP M. D. jest termin, w którym osoba ta w związku z wybuchem drugiej wojny światowej bezskutecznie usiłowała powrócić do A.- to jest jesień 1939 r.

Jak wyjaśnił, stosownie do art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580), "miejscem zamieszkania (...) jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania, właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. (pkt 1 ustawy). Mężatka sądownie nie rozłączona idzie co do miejsca zamieszkania za mężem (...)" (pkt 2 ustawy). Natomiast zgodnie z art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), "miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli pozwany ma zamieszkanie w kilku miejscach, powód może wytoczyć powództwo według któregokolwiek z tych miejsc." Ponadto w myśl § 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489, dalej: rozporządzenie z dnia 23 maja 1934 "przez zamieszkanie w gminie rozumie się fakt zajmowania w obrębie gminy mieszkań wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych".

Zaś zgodnie z § 9 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r., za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania". Od tak rozumianego zamieszkania odróżnić trzeba pojęcie czasowego pobytu, które zgodnie z § 3 pkt 3 ww. rozporządzenia obejmuje stan przebywania w jakimkolwiek domu bez zamiaru obrania sobie tam miejsca zamieszkania.

Natomiast stosownie do treści § 5 lit. c) ww. rozporządzenia, do czasowo nieobecnych w miejscu swego zamieszkania zalicza się m.in. osoby, przebywające w innej gminie dla wypoczynku, kuracji itp, albo w szpitalach i innych tym podobnych zakładach publicznych lub prywatnych dla poprawy zdrowia.

Uwzględniając powyższe Minister stwierdził, że w rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, że właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przez wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister zwrócił uwagę, że niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania - każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z ww. przepisów, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał z zamiarem stałego pobytu (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) lub spełniać przesłankę zajmowania w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.).

Organ wskazał, że ostateczną decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r., uznał wcześniej, iż poprzedniczka prawna strony, tj. M. D., nie zamieszkiwała w dniu 1 września 1939 r., jak i w okresie wcześniejszym (od 1930 r.), na byłym terytorium RP, lecz miejscem jej stałego zamieszkania był N..

Minister wskazał, że z uwagi na fakt, iż obowiązujące obecnie przepisy również wymagają wykazania, iż właściciel pozostawionego mienia zamieszkiwał także na byłym terytorium RP, pismem z dnia 22 kwietnia 2014 r. wezwał stronę do przedłożenia dowodów potwierdzających tę okoliczność, tj. wykazania, że w rozumieniu przepisów powołanych w znowelizowanym art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. M. D. zamieszkiwała w miejscowości A., powiat w., województwo w.. Pismem z dnia 2 maja 2014 r. pełnomocnik strony wskazał, że w aktach sprawy znajduje się orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia 6 sierpnia 1947 r. stwierdzające, że "M. D. zamieszkiwała ostatnio w A., pow. T., woj. w.". Minister uznał jednak, że mimo treści tego orzeczenia zgromadzone w sprawie dowody nie pozwalają uznać powyższej wzmianki za wiarygodną. Zauważył, że z protokołu przesłuchania świadków M. M. i J. J. przed Państwowym Urzędem Repatriacyjnym z dnia 25 lutego 1947r. (na podstawie których wydano ww. orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego) wynika, że świadkowie ci oświadczyli, iż M. D. nie posiadała dokumentu dotyczącego własności nieruchomości pozostawionej, wydawanego przez Komisję ds. ewakuacji, gdyż w 1940 r. wyjechała do N..

Organ podkreślił również, że pismem z dnia 14 lutego 2011 r, B. D. oświadczył, iż K. D. był oficerem wojska polskiego i co kilka lat przenoszony był do innej miejscowości, a wraz z nim przenosiła się cała jego rodzina, w tym właścicielka mienia pozostawionego – M. D.. W 1930 r. przeniósł się z G. do R., a następnie w 1935 r. do P.. W roku 1938 r. przeszedł w stan spoczynku (na emeryturę) i przeniósł się do N., gdzie zastał go wybuch drugiej wojny światowej. Wskazał również, że M. D. zamieszkiwała w N. do roku 1942. W oświadczeniu z dnia 7 września 2011 r. B. D. wyjaśnił, iż nie dysponuje kartą ewakuacyjną M. D., ponieważ osoba ta od jesieni 1938 r., do maja 1942 r., mieszkała w N.. W oświadczeniu z dnia 4 października 2011 r., ponownie wskazał, że M. D. od jesieni 1938 r. do maja 1942 r. mieszkała w N.. Ankieta H. D.z dnia 4 maja 1952 r. oraz karta osobowa H. D. z dnia 18 maja 1957 r. wskazuje, iż osoba ta przed 1 września 1939 r. zamieszkiwała w N..

Również w oświadczeniu z dnia 20 września 2011 r. H. D. stwierdziła, że od jesieni 1938 r. do maja 1942 r. mieszkała w N.. Natomiast w oświadczeniu z dnia 30 września 2011 r. B. D. poinformował, że od jesieni 1938 r. do maja 1942 r. mieszkał w N.. Biorąc pod uwagę wiek tych osób w chwili wybuchu wojny (H. D.- 12 lat, natomiast B. D.- 10 lat), w ocenie Ministra można przyjąć, iż ich miejsce zamieszkania w N. w okresie lat 1938-1942 było również miejscem zamieszkania matki, tj. M. D.. Fakt ten potwierdza również treść oświadczenia B. D. z dnia 4 października 2011 r., w którym wskazał, że M. D. mieszkała w dniu 1 września 1939 r. w N. wraz ze swoimi dziećmi. Na zamieszkiwanie w powyższym okresie przez M. D. w N. wskazuje również fakt, iż przedłużenia ważności legitymacji wojskowej jej męża K. D. do 31 grudnia 1939 r. dokonał Komendant Rejonu Uzupełnień N.. Minister dodał również, że jakkolwiek z racji pełnionego przez męża M. D. zawodu co kilka lat następowała zmiana miejsca zamieszkania rodziny właścicielki nieruchomości pozostawionej, to jednak w 1938 r. K. D. przeszedł w stan spoczynku, a tym samym miejsce zamieszkania wybrane po zakończeniu czynnej służby nie miało charakteru czasowego pobytu związanego z wykonywaną pracą.

Minister stwierdził przy tym, że w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów mogących świadczyć o posiadaniu jesienią 1939 r. przez M. D. poza miejscem zamieszkania w N. "dodatkowych" miejsc zamieszkania, o których mowa w przepisach wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Wskazana w odwołaniu B. D. z dnia 20 lipca 2012 r. okoliczność, że rodzina D. spędzała święta oraz wakacje w majątku w A. (z wyjątkiem wakacji w roku 1939 r.) nie może być uznana za dowód "dodatkowego" miejsca zamieszkania, lecz zgodnie z § 5 lit. c) rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. za czasową nieobecność w miejscu zamieszkania. Dowodów na posiadanie przez M. D. "dodatkowego" miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP nie wskazała również strona, pomimo wezwania z dnia 22 kwietnia 2014 r. do uzupełnienia dowodów w tym zakresie. W powyższym wezwaniu wyjaśniono również stronie, że obowiązujące obecnie przepisy wymagają wykazania, że właściciel pozostawionego mienia zamieszkiwał także na byłym terytorium RP.

W dniu 13 maja 2014 r. B. D. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, powołując się na treść orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...], Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2014 r.

Uzasadniając zajęte stanowisko Minister wskazał, że prowadzący postępowanie na wniosek strony związany był podstawami wznowieniowymi zawartymi w takim wniosku i nie może odnosić się do innych podstaw niewskazanych przez stronę. Zaznaczył przy tym, że orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r. jest tylko jednym z dowodów zgromadzonych w sprawie. Minister wskazał, że w niniejszej sprawie terminem istotnym w zakresie badania spełnienia przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium RP M. D. jest termin, w którym osoba ta w związku z wybuchem drugiej wojny światowej bezskutecznie usiłowała powrócić do A., tj. jesień 1939 r. W ocenie Ministra zgromadzone w sprawie dowody nie pozwalają uznać za wiarygodną treści orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r. Dlatego uznał, że M. D. w istotnym dla sprawy okresie, to jest jesienią 1939 r., nie miała miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu przepisów powołanych w znowelizowanym art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty.

Na powyższą decyzję B. D. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, domagając się jej uchylenia i podnosząc, że wydana został ona z naruszeniem: art. 7, art. 8 i art. 80 k.p.a. oraz art. 1 i art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty - przez błędną wykładnię tych przepisów i ich niewłaściwe zastosowanie poprzez uznanie, że M. D. nie spełniła wymogów zamieszkiwania we wrześniu 1939 r. na byłym terytorium R.P. Wskazując na powyższe wniósł o ustalenie wyrokiem, że B. D. spełnia wymogi formalne do otrzymania rekompensaty za mienie nieruchome pozostawione po za obecnymi granicami R.P. przez jego matkę M. D. lub przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Ministra Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że organ przekroczył granice prawa do oceny dowodów w sprawie, dokonał bowiem oceny materiału dowodowego wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego. Ocena przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium R.P. powinna być rozpatrywana przez pryzmat zdarzeń opisanych w znowelizowanej treści art 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty tj. w zakresie okoliczności uniemożliwiających powrót właścicielki mienia pozostawionego na byłym terytorium R.P. Matka wnioskodawcy (co wynika z zebranego materiału dowodowego) bezskutecznie usiłowała powrócić w 1939 r. do swojej rodowej siedziby w A.. Z przepisów o meldunkach i księgach ludności wynika, że za miejsce zamieszkiwania osoby zwykle zamieszkującej w dwu miejscowościach będzie stosownie do okoliczności ta, w której osoba zainteresowana posiada siedzibę główną, a za takie miejsce uważa się miejscowość w której znajduje się jej majętność.

Skarżący podniósł, że okoliczności częstych zmian miejsc pobytu matki wnioskodawczyni były związane z charakterem pracy jej męża - oficera WP, stąd logicznym jest przyjęcie, że miejscem jej stałego zamieszkania były A., co wynika z dołączonego dokumentu urzędowego PUR.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalając skargę stwierdził, że zarówno decyzja Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2014 r. jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] maja 2014 r. są zgodne z prawem.

Uzasadniając Sąd Wojewódzki wskazał, że materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji jest art. 145a § 1 k.p.a. w związku z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), dalej zwanej "ustawą zabużańską", a istota problemu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w świetle zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów, M. D. spełniła przesłanki ze znowelizowanego art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r., nr 169, poz. 1418 ze zm.) tj. czy jesienią 1939 r. miała miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów powołanych w wyżej wskazanej normie.

Sąd I instancji zauważył, że w związku z nowelizacją ustawy zabużańskiej, dostosowującej system prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12, strona wystąpiła do organu o wznowienie postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem decyzji o odmowie przyznania prawa do rekompensaty.

W powołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny uznał, że wynikająca z art. 2 pkt 1 ww. ustawy z 2005 r. przesłanka "domicylu" a więc wymóg zamieszkiwania osoby uprawnionej w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, odwołująca się wprost do aktualnej definicji zamieszkania prowadziła do zawężenia kręgu osób uprawnionych do przyznania rekompensaty za mienie pozostawione w sytuacji, gdy osoby te przeniosły się na obecne terytorium Polski kilka dni przed 1 września 1939 r. Trybunał zakwestionował zatem rygorystyczne, ścisłe określenie dnia istotnego dla oceny przesłanki zamieszkiwania wskazując, że spełnienie warunku posiadania miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP powinno być rozpatrywane przez pryzmat zdarzeń opisanych w art. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, w szczególności okresów, w których dochodziło do migracji ludności w związku z tzw. "układami republikańskimi" (art. 1 ust. 1 pkt 1-4 ustawy), umową wskazaną w art. 1 ust. 1a ww. ustawy oraz wydarzeniami, o których mowa w art. 1 ust. 2 powyższej ustawy.

WSA w Warszawie wyjaśnił, że skutkiem powołanego wyroku stała się zmiana art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. W przekonaniu Sądu I instancji istotą tej zmiany jest, że w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na terytorium byłej RP, wprowadzono przesłankę miejsca zamieszkania na tym terytorium – zgodnie z przepisami prawa obowiązującymi przed dniem 1 września 1939 r. Przepisy te – wymienione w znowelizowanym art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej – dopuszczały, między innymi, posiadanie kilku miejsc zamieszkania.

W ocenie Sądu I instancji, biorąc pod uwagę treść znowelizowanego art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, podzielić trzeba stanowisko Ministra Skarbu Państwa, że nowelizacja art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej dla kontrolowanej sprawy ma takie znaczenie, że terminem istotnym w zakresie badania spełnienia przesłanki zamieszkiwania przez M. D. na byłym terytorium RP jest okres, w którym w związku z wybuchem drugiej wojny światowej bezskutecznie usiłowała ona powrócić do A., to jest jesień 1939 r. Argumentacja B. D., przedstawiona zarówno w toku postępowania, jak i w skardze, sprowadza się do przyjęcia za prawdziwą tezy, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (w tym dokument urzędowy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r.) potwierdza, że jego matka próbowała bezskutecznie powrócić jesienią 1939 r. do swojej rodowej siedziby w A..

Dokonując oceny zebranego przez Ministra Skarbu Państwa materiału dowodowego Sąd I instancji uznał, że zarzuty wobec zaskarżonej decyzji są bezpodstawne. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowało się stanowisko, że przepisy kodeksu postępowania administracyjnego nakładają na organy administracji państwowej obowiązek m.in. podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, umożliwienia stronom wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem decyzji oraz do wskazania w uzasadnieniu faktycznym decyzji okoliczności, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 7, 77 § 1, art. 10 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a.). Równie ważne jest stanowisko sądów administracyjnych, z którego wynika, że kodeks postępowania administracyjnego statuuje zasadę równej mocy środków dowodowych i nie wprowadza ograniczeń co do rodzaju dowodów, którym należy przyznawać pierwszeństwo w ustaleniu istnienia danego faktu.

Analizując treść zaskarżonych decyzji Sąd I instancji dostrzegł, że organy obu instancji dokonały ustalenia spornej przesłanki z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty tj. przesłanki zamieszkiwania przez właściciela nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie następujących dokumentów:

1. - orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r. potwierdzającego, że "M. D. zam. ostatnio w A., pow. T, woj. W.";
2. - protokołu przesłuchania świadków M. M. i J. J. przed Państwowym Urzędem Repatriacyjnym z dnia [...] lutego 1947 r. (na podstawie których wydano ww. orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego) w którym oświadczyli oni, iż M. D. nie posiadała dokumentu dotyczącego własności nieruchomości pozostawionej, wydawanego przez Komisję ds. ewakuacji, gdyż w 1940 r. wyjechała do N.;
3. - pisma z dnia 14 lutego 2011 r. w którym B. D. oświadczył, że K. D. był oficerem wojska polskiego i co kilka lat przenoszony był do innej miejscowości, a wraz z nim przenosiła się cała jego rodzina, w tym właścicielka mienia pozostawionego – M. D., w 1930 r. przeniósł się z G. do R., a następnie w 1935 r. do P., w 1938 r. przeszedł w stan spoczynku (na emeryturę) i przeniósł się do N., gdzie zastał go wybuch drugiej wojny światowej. Wskazał również że M. D. zamieszkiwała w N. do roku 1942;
4. - oświadczenia z dnia 7 września 2011 r. w którym B. D. wyjaśnił, iż nie dysponuje kartą ewakuacyjną M. D., ponieważ osoba ta od jesieni 1938 r., do maja 1942 r., mieszkała w N.;
5. - oświadczenia z dnia 4 października 2011 r., w którym B. D. wskazał, że M. D. od jesieni 1938 r. do maja 1942 r. mieszkała w N.;
6. - ankiety H. D. z dnia 4 maja 1952 r. oraz karty osobowej H. D. z dnia 18 maja 1957 r. z której wynika, iż osoba ta przed 1 września 1939 r. zamieszkiwała w N.;
7. - oświadczenia H. D. z dnia 20 września 2011 r. w którym stwierdziła, że od jesieni 1938 r. do maja 1942 r. mieszkała w N.;
8. - oświadczenia B. D. z dnia 30 września 2011 r. w którym poinformował, że od jesieni 1938 r. do maja 1942 r. mieszkał w N.;
9. - oświadczenia B. D. z dnia 4 października 2011 r., w którym wskazał on, że M. D. mieszkała w dniu 1 września 1939 r. w N. wraz ze swoimi dziećmi;
10. - przedłużenia ważności legitymacji wojskowej jej męża K. D. do 31 grudnia 1939r. której dokonał Komendant Rejonu Uzupełnień N.;
11. - odwołania B. D. z dnia 20 lipca 2012 r. w którym wskazał on, że rodzina D. spędzała święta oraz wakacje w majątku w A. (z wyjątkiem wakacji w roku 1939 r.).

Sąd Wojewódzki wskazał, że każde z powołanych wyżej oświadczeń lub dokumentów miał równą moc dowodową i nie miał pierwszeństwa w ustaleniu miejsca zamieszkania M. D. w jesienią 1939 r., w tym również w dacie 1 września 1939 r.

W ocenie Sądu I instancji, większość zgromadzonych w sprawie dowodów (poza wspomnianym wyżej orzeczeniem Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r.) wskazuje, że M. D. jesienią 1939 r. miała miejsce zamieszkania na obszarze RP w obecnych granicach tj. w N..

Biorąc zatem pod uwagę dokumenty zgromadzone w sprawie, w ocenie Sądu Wojewódzkiego Minister Skarbu Państwa prawidłowo uznał - na podstawie oceny całokształtu materiału dowodowego - że M. D. nie miała miejsca zamieszkania jesienią 1939 roku na byłym terytorium RP w rozumieniu przepisów wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej.

W ocenie WSA w Warszawie, nie można bowiem przyjąć, że orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (sporządzone po dacie 1 września 1939 r., z którego wynika, że M. D. "zamieszkiwała ostatnio w A., powiat T., woj. W.") niejako automatycznie eliminuje pozostałe zgromadzone w sprawie dowody, w tym również oświadczenia samego skarżącego. Organ prawidłowo uznał, na podstawie oceny całego materiału dowodowego, że w aktach sprawy brak jest dowodów o posiadaniu przez M. D. jesienią 1939 r. "dodatkowego" miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP – w miejscowości A. – w rozumieniu przepisów wymienionych w znowelizowanym art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej.

Skoro zatem większość dowodów przemawiała za tym, że M. D. w powołanej dacie nie miała miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, Sąd Wojewódzki nie zgodził się ze skarżącym, że Minister Skarbu Państwa przekroczył granice prawa do oceny dowodów w sprawie i pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że zasada swobodnej oceny dowodów, wynikająca z art. 80 k.p.a., wyłącza zasadniczo możliwość odmiennej oceny przez sąd administracyjny wiarygodności i mocy dowodowej zebranego w sprawie materiału, chyba że ustalenia zawarte w decyzji mają charakter dowolnych.

Sąd administracyjny nie jest bowiem organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ administracji państwowej wybór, w ramach realizacji zasady swobodnej (a nie dowolnej) oceny dowodów, jest słuszny, gdyż Sąd ten nie jest uprawniony do badania merytorycznej zasadności (celowości) decyzji administracyjnej.

Sąd I instancji podkreślił, że nie można uznać za uzasadniony zarzutu naruszenia swobodnej oceny dowodów tylko dlatego, że wnioski organu oparte o materiał dowodowy zgromadzony w aktach są inne, niż twierdzenia strony, przy zachowaniu przez organ administracji reguł logiki prawniczej, jednoznacznego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia, a także oparcia się na całości materiału dowodowego rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą. Doktryna, jak też orzecznictwo sądów administracyjnych wskazują w sposób jednoznaczny, że organy winny kierować się wówczas wiedzą oraz tzw. doświadczeniem życiowym, przy zastosowaniu reguły logiki prawniczej i wynikającego z nich imperatywu uwzględniania wpływu udowodnienia jednej okoliczności na inne.

Reasumując, Sąd I instancji uznał, że Minister Skarbu Państwa dogłębnie przeanalizował całość dokumentacji zgromadzonej w sprawie i w sposób wyczerpujący uzasadnił swoje stanowisko, wobec czego treść obu rozstrzygnięć odpowiada prawu.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 listopada 2014 r. B. D. wniósł skargę kasacyjną, domagając się jego uchylenia w całości i merytorycznego rozpoznania skargi, względnie przekazania sprawy Sądowi I Instancji celem ponownego rozpatrzenia. W ocenie skarżącego kasacyjnie wyrok ten wydany został z naruszeniem:

1. - przepisów prawa materialnego tj. art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji praw do rekompensaty polegające na błędnym przyjęciu, że właściciel mienia pozostawionego nie spełniał warunków zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r.;
2. - prawa procesowego tj. art. 76 § 1 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że dowód z orzeczenia PUR z [...] sierpnia 1947 r. nie korzysta z domniemania prawdziwości tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone.

Uzasadniając powyższe zarzuty autor skargi kasacyjnej podkreślił, że orzeczenie PUR z [...] sierpnia 1947 r. uznać należy za dokument urzędowy w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a.. Natomiast dokumenty urzędowe stanowią dowód tego, co zostało w nich stwierdzone. Natomiast strona, która podnosi, że zawarte w nich stwierdzenia są niezgodne z rzeczywistością powinna tę okoliczność udowodnić, przedstawiając stosowny przeciwdowód..

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie w całości, wskazując na brak podstaw uzasadniających jej uwzględnienie, jak i zgodność zaskarżonego orzeczenia z przepisami obowiązującego prawa oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej w skrócie "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który - w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego - nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 P.p.s.a.. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postaci naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne jej rozumienie, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. W przypadku drugiej podstawy kasacyjnej wymienionej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. ustawa wymaga ponadto, aby skarżący wykazał istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

Przedstawione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczą zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. W orzecznictwie i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że w sytuacji oparcia skargi kasacyjnej na obydwu podstawach ustawowych w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd przepis prawa materialnego (zob. B. Gruszczyński (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", wyd. II, Zakamycze 2006, s. 425 i powołane tam orzeczenia).

Podnosząc zarzuty dotyczące przepisów postępowania autor skargi kasacyjnej wskazał na naruszenie przez Sąd I instancji przepisu art. art. 76 § 1 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że dowód z orzeczenia PUR z [...] sierpnia 1947 r. nie korzysta z domniemania prawdziwości tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone.

Oceniając powyższy zarzut należy stwierdzić, że związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej oznacza konieczność prawidłowego ich określenia. Obowiązkiem wnoszącego skargę kasacyjną jest zatem precyzyjne wskazanie przepisów, które jego zdaniem zostały naruszone i wykazanie, na czym to naruszenie polega. Przedmiotowa skarga kasacyjna nie wskazuje przepisów Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które zostały wadliwie zastosowane przez Sąd I instancji. Z tych też względów zarzuty uznać należy za wadliwie postawione. Jednakże po przeanalizowaniu skargi kasacyjnej NSA jest w stanie samodzielnie zidentyfikować zarzut naruszenia prawa przez WSA, co pozwala tak przedstawiony zarzut rozpoznać merytorycznie, mimo niepełnego wskazania podstawy kasacyjnej (uchwałą NSA z dnia 26 października 2009 r., nr I OPS 10/09).

Rozpoznając odkodowany zgodnie z intencją wyżej wskazanej uchwały zarzut dotyczący naruszenia przepisów postępowania należy stwierdzić, że jest on nieuzasadniony.

Wskazany w skardze kasacyjnej przepis art. 76 § 1 k.p.a. stanowi, że dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Dokumentem urzędowym w rozumieniu tego przepisu jest dokument, który został sporządzony: a) w przepisanej formie; b) przez powołany do tego organ państwowy lub organ jednostki organizacyjnej albo podmiotu w zakresie poruczonych im z mocy prawa lub porozumienia spraw wymienionych w art. 1 pkt 1 i 4; c) w zakresie działania tego organu.

Stanowiące jeden z dowodów zgromadzonych w sprawie orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r. potwierdzające, że "M. D. zam. ostatnio w A., pow. T., woj. W." jest w świetle wyżej wskazanych kryteriów dokumentem urzędowym.

Dokument urzędowy stanowi dowód tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone (zaświadczone). Kodeks przyjmuje domniemanie zgodności z prawdą tego, co zostało w dokumencie stwierdzone, poświadczone i zaświadczone przez upoważniony podmiot, który wystawił dokument. Nie przewiduje natomiast wyraźnie domniemania prawdziwości dokumentu urzędowego, co jednakże nie przeszkadza doktrynie w formułowaniu trafnego poglądu, że takie domniemanie służy dokumentom urzędowym (np. B. Adamiak (w:) Komentarz, 1996, s. 362).

Przepis art. 76 § 3 k.p.a. dopuszcza natomiast obalenie domniemania zgodności z prawdą dokumentu urzędowego w drodze przeprowadzenia dowodu przeciwko treści (osnowie) takiego dokumentu. Domniemanie to może być obalone wszelkimi środkami dowodowymi. Powyższy przepis nie wyłącza bowiem możliwości przeprowadzenia dowodów przeciwko treści dokumentu.

Z akt sprawy wynika, że orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r. jest tylko jednym z dowodów zgromadzonych w sprawie. W przekonaniu składu orzekającego NSA, Sąd i instancji prawidłowo zaakceptował dokonaną przez Ministra Skarbu Państwa ocenę, że pozostałe zgromadzone w sprawie dowody nie pozwalają uznać za wiarygodną treści orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r., ponieważ większość z nich przemawia za tym, że M. D., w istotnej dla sprawy dacie, nie miała miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP.

Należy w tym miejscu podkreślić, że okoliczność powyższą potwierdzają liczne pisma skarżącego kasacyjnie, w tym pismo z dnia 14 lutego 2011 r. w którym B. D. oświadczył, M. D. zamieszkiwała w N. do roku 1942, oświadczenie z dnia 7 września 2011 r. w którym B. D. wyjaśnił, iż nie dysponuje kartą ewakuacyjną M. D., ponieważ osoba ta od jesieni 1938 r., do maja 1942 r., mieszkała w N. oraz oświadczenie z dnia 4 października 2011 r., w którym B. D. wskazał, że M. D. od jesieni 1938 r. do maja 1942 r. mieszkała w N..

Jedynym dowodem na okoliczność, że M. D. wyjechała do N. dopiero w 1940 r. jest protokół przesłuchania świadków M. M. i J. J. przed Państwowym Urzędem Repatriacyjnym z dnia 25 lutego 1947 r., na podstawie którego wydano przedmiotowe orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, także podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego nie mógł odnieść zamierzonego skutku.

W aktualnym brzmieniu przepis wskazanego w skardze kasacyjnej art. art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji praw do rekompensaty stanowi, iż "Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1. 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
2. a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub
3. b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub
4. c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3 § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489)
5. - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
6. 2) posiada obywatelstwo polskie.

Autor skargi kasacyjnej nie wskazał, która z jednostek redakcyjnych przytoczonego wyżej przepisu została, w jego przekonaniu, naruszona zaskarżonym wyrokiem. Jednakże biorąc pod uwagę niepodważony przez skargę kasacyjną stan faktyczny sprawy, z którego jednoznacznie wynika, że poprzedniczka prawna skarżącego kasacyjnie B. D. – M. D., w istotnym dla sprawy okresie, to jest jesienią 1939 r., nie miała miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu przepisów powołanych w znowelizowanym art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, prawidłowo Sąd i instancji oddalił skargę na decyzję w przedmiocie odmowy uchylenia przez Ministra Skarbu Państwa przedmiotowej decyzji.

Powyższe ustalenia prowadzą do wniosku, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo zaaprobował powyższe stanowisko organu, co uzasadniało oddalenie skargi. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego wydane zostało na podstawie przepisu art. 204 pkt. 1 P.p.s.a.