Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 26 listopada 2020 r. po rozpoznaniu skargi D.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z [...] lutego 2020 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia rodzicielskiego uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta W. z [...] grudnia 2019 r.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył organ, zaskarżając to rozstrzygnięcie w całości i wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Dodatkowo organ zrzekł się prawa rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie:
- 1) art. 17c ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.), dalej: uśr, przez jego błędną interpretację i zastosowanie, polegające na uznaniu, że przepis ten należy interpretować w sposób odbiegający od jednoznacznego wyniku wykładni opartej na językowo-logicznych dyrektywach interpretacyjnych, uznając, że stanowi on jedynie przykładowe wyliczenie sytuacji, w których ojciec dziecka może uzyskać prawo do świadczenia rodzicielskiego;
- 2) art. 17c uśr w zw. z art. 2, art. 32, art. 67 ust. 1 oraz art. 18 i art. 71 ust. 1 i 2 Konstytucji RP przez uznanie, że zastosowanie reguł wykładni systemowej podważa wynik wykładni literalnej i prowadzi do uznania, że ojciec dziecka może uzyskać prawo do świadczenia rodzicielskiego w każdej sytuacji, w której prawa tego nie uzyskuje matka dziecka;
- 3) art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, przez niezastosowanie tego przepisu, kiedy to skarga powinna być oddalona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii, czy wobec określonego przez ustawodawcę brzmienia art. 17c ust. 2 uśr dopuszczalne jest dokonanie wykładni celowościowej tego przepisu uzasadniającej odstąpienie od wykładni językowej i przyznanie świadczenia rodzicielskiego ojcu dziecka pomimo nieziszczenia się przesłanek wskazanych w tym przepisie.
Mając powyższe na uwadze, należy wskazać, że zgodnie z art. 17c ust. 1 pkt 1 uśr świadczenie rodzicielskie przysługuje matce albo ojcu dziecka, z uwzględnieniem ust.
2. Jednocześnie w myśl art. 17c ust. 2 uśr świadczenie rodzicielskie przysługuje ojcu dziecka w przypadku skrócenia na wniosek matki dziecka okresu pobierania świadczenia rodzicielskiego, zasiłku macierzyńskiego lub uposażenia za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego, okres urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub okres urlopu rodzicielskiego, po wykorzystaniu przez nią tego świadczenia, zasiłku lub uposażenia za okres co najmniej 14 tygodni od dnia urodzenia dziecka (pkt 1), śmierci matki dziecka (pkt 2), porzucenia dziecka przez matkę (pkt 3).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego art. 17c ust. 2 nie ma charakteru enumeratywnego wyliczenia okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia rodzicielskiego ojcu dziecka, ale formułuje w tym zakresie wyłącznie przykładowy katalog przesłanek (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1178/17, z 7 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 1893/17, czy z 23 września 2020 r., sygn. akt I OSK 561/20). Zauważyć należy, że przypadki wymienione w art. 17c ust. 2 pkt 2 i 3 uśr dotyczą sytuacji, w których ojciec jest uprawniony do świadczenia rodzicielskiego z powodu samotnego wychowywania dziecka (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1178/17, czy z 7 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 1893/17). Sytuacje te nie obejmują zatem tych przypadków, w których wprawdzie dziecko wychowywane jest przez oboje rodziców, ale z przyczyn prawnych, takich jak sytuacja nieuregulowania prawa pobytu matki na terytorium RP, matka ta nie jest uprawniona do pobierania świadczenia rodzicielskiego.
W orzecznictwie sądów administracyjnych, co zostało wskazane w przywołanych wyrokach, przyjmuje się, że zasada pierwszeństwa w otrzymaniu świadczenia dla matki dziecka wynika z uwarunkowań dotyczących procesu wychowania dziecka. Odnotować przy tym należy, że w uzasadnieniu projektu ustawy, której mocą dodano regulacje prawne dotyczące świadczenia rodzicielskiego, wskazano, że priorytetem polityki społecznej państwa są działania na rzecz rodziny i przeciwdziałanie małej liczbie urodzeń przez zachęcanie do posiadania dzieci oraz do zapewnienia bezpieczeństwa rodzicom, zwłaszcza w pierwszym okresie opieki nad dzieckiem. Przyjęcie zatem, że ojciec dziecka jest uprawniony do uzyskania analizowanego świadczenia wyłącznie w przypadkach wskazanych w art. 17c ust. 2 uśr, należałoby, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uznać za przyjęcie wykładni niezgodnej z celem ustanowienia przepisów, prowadzącej do dyskryminacji osób, które wychowując dziecko, nie są uprawnione do pobierania innych świadczeń wyprzedzających pod względem pierwszeństwa świadczenie rodzicielskie.
Odnosząc się z kolei do argumentacji strony skarżącej kasacyjnie dotyczącego możliwości odejścia od wyników wykładni językowej, należy wskazać, że proces wykładni przepisów zaczyna się każdorazowo od wykładni literalnej, ale nie może się ograniczać wyłącznie do jej wyników. Treść normy prawnej ustalana jest na podstawie całokształtu obowiązujących przepisów prawnych, w związku z czym wykładnia prawa nie może ograniczać się wyłącznie do wykładni językowej jednego przepisu (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 10 grudnia 2002 r., sygn. akt P 6/02). W przypadku rozbieżności rezultatów wynikających z zastosowania konkurencyjnych metod wykładni przepisu może dojść do odrzucenia wyników wykładni językowej, chociażby ta prowadziła do uzyskania wyników jednoznacznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 września 2020 r., sygn. akt I OSK 561/20).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pierwszeństwo należy przypisać tym metodom wykładni, których zastosowanie pozwoli na uzyskanie wyniku zgodnego z celem ustanowienia przepisu, a także będzie uwzględniać pozycję analizowanego przepisu w hierarchicznym systemie prawa. Na szczególną uwagę zasługują normy konstytucyjne, które regulują prawa człowieka i obywatela do opieki państwa przy jednoczesnym zakazie dyskryminacji w sytuacjach, gdy nie jest ona podyktowana naturalnie występującymi różnicami i okolicznościami uzasadniającymi odmienne potraktowanie uczestników obrotu prawnego. Z uwagi na powyższe należy zauważyć, że wprawdzie art. 71 ust. 2 Konstytucji RP przewiduje, że matka przed i po urodzeniu dziecka ma prawo do szczególnej pomocy władz publicznych, której zakres określa ustawa. Jednakowoż należy odnotować, że art. 32 i art. 33 Konstytucji RP przewidują zakaz dyskryminacji oraz wprowadzają zasadę równości kobiet i mężczyzn.
Oznacza to, że art. 71 ust. 2 Konstytucji RP może stanowić podstawę do szczególnego, preferencyjnego traktowania kobiet z uwagi na ich stan fizyczny przed i po urodzeniu dziecka, ale nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania ojcu dziecka świadczenia niewynikającego bezpośrednio z faktu urodzenia dziecka, ale związanego ze sprawowaniem opieki rodzicielskiej. Wprowadzenie takiego rozróżnienia ze względu na płeć powodowałoby powstanie dyskryminacji właśnie ze względu na płeć, niedającej się pogodzić z zasadami wynikającymi z art. 32 i art. 33, a także art. 2 Konstytucji RP.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dopuszczalności takiej dyskryminacji nie da się uzasadnić także brzemieniem art. 67 Konstytucji RP, który nie przewiduje odstępstwa od zakazu nierównego traktowania i zasady równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Również przepis art. 18 Konstytucji RP przewidujący ochronę i opiekę małżeństwa, instytucji rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa nie daje podstaw do przyjęcia, że ojciec dziecka nie może ubiegać się o przyznanie świadczenia rodzicielskiego w sytuacji, gdy matka dziecka nie jest uprawniona do tego świadczenia. W sytuacji takiej dochodziłoby do pozbawienia rodziny, w tym dziecka, prawa do efektów ekonomicznych tego świadczenia, co godziłoby w ochronę rodziny i cel wprowadzenia analizowanego świadczenia do krajowego systemu prawnego.
Z uwagi na powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak było podstaw do uwzględnienia zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów prawa materialnego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu.
Za niezasadny należało uznać także zarzut naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny art. 151 ppsa. Zarzut ten oparty jest bowiem na założeniu, że skoro w sprawie nie doszło do naruszenia przez organ art. 17c ust. 2 uśr na skutek oparcia się na wynikach wykładni językowej tego przepisu, to skargę należało oddalić. W rozpoznawanej sprawie wykładnię obowiązujących przepisów przedstawioną przez Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku należało uznać za prawidłową, w związku z czym brak było podstaw do oddalenia złożonej skargi.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.
Jednocześnie w myśl art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.