Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 21 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 1111/22 oddalił skargę J.D. (dalej: skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 30 czerwca 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1829/2022/9439 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze kasacyjnej skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku oraz zaskarżonej decyzji ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania i przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej przez radcę prawnego z urzędu wraz z należnym podatkiem VAT. Skarżący zrzekł się przeprowadzenia rozprawy.
Sądowi I instancji zarzucono:
- I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
- 1. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. i 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. przez oddalenie skargi na decyzję organu II instancji mimo, że została ona wydana z naruszeniem wskazanych przepisów k.p.a. i zachodziły podstawy do jej uchylenia, bowiem zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji naruszyły normy art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez uchybienie obowiązkowi wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a tym samym niewyjaśnienie okoliczności mających znaczenie dla sprawy, pominięcie istotnych dla sprawy okoliczności, w szczególności wynikających z dokumentów wskazujących na znaczny stopień niepełnosprawności matki skarżącego, stopień jej niesamodzielności w codziennym funkcjonowaniu oraz konieczność stałej, długotrwałej i bezwarunkowej opieki nad nią przez skarżącego, z jednoczesnym zaniechaniem przeprowadzenia dalszych dowodów w sprawie, szczególnie - powtórnego wywiadu środowiskowego.
- 2. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 8 k.p.a. przez oddalenie skargi na decyzję organu II instancji mimo, że została wydana z naruszeniem przepisu art. 8 k.p.a. polegającym na niepodjęciu przez organ II instancji niezbędnych działań mających na celu wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i przyjęcie wprost za prawidłowe ustaleń faktycznych poczynionych przez organ I instancji, a z jednoczesnym zaniechaniem przeprowadzenia dalszych dowodów w sprawie, szczególnie - powtórnego wywiadu środowiskowego;
- 3. art. 106 § 3 p.p.s.a. przez nieprzeprowadzenie uzupełniających dowodów z przedłożonych dokumentów mimo, że nie spowodowałyby nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie, a były one niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości tj. stopnia niesamodzielności matki skarżącego, konieczności stałej opieki nad nią i konieczności polegania przez nią na skarżącym we wszystkich sprawach życia codziennego.
- II. naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest przepisu art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej: u.ś.r.) przez:
- - jego niewłaściwe zastosowanie prowadzące do błędnego przyjęcia, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką, a skarżący ma możliwość zarobkowania, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, iż opieka nad matką uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia;
- - jego niewłaściwe zastosowanie prowadzące do błędnego przyjęcia, że zakres opieki skarżącego nad jego matką nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia, bowiem nie sprawuje tej opieki całodobowo, przy nieustannym jego zaangażowaniu, podczas gdy dla zastosowania ww. przepisu nie jest konieczne, by osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymagała opieki całodobowej, lecz opieka ta musi mieć charakter stały i długotrwały.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że zaskarżona decyzja została wydana w wyniku wybiórczej oceny materiału zgromadzonego w sprawie, jedynie na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego, działającego w imieniu Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jaworznie, a wbrew odmiennym ustaleniom wynikającym z pozostałych dowodów zgromadzonych w sprawie. Zdaniem skarżącego, zaniechanie przez organ podjęcia czynności zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego jest uchybieniem skutkującym wadliwością zaskarżonej decyzji - czego nie dostrzegł Wojewódzki Sąd Administracyjny, oddalając skargę.
Jednocześnie zachodziły podstawy do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego z przedłożonych dokumentów, czego Wojewódzki Sąd Administracyjny zaniechał, mimo, że przedłożone dowody nie spowodowałyby nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Ponadto, skarżący kasacyjnie wyjaśnił dlaczego, w jego ocenie, doszło do niewłaściwego zastosowania prawa materialnego. W jego ocenie, niezależnie od tego jakie były przyczyny niepodejmowania zatrudnienia zanim zaszła potrzeba stałej i bieżącej opieki nad niepełnosprawną matką, na dzień złożenia wniosku skarżący nie podejmował zatrudnienia z uwagi na konieczność zapewnienia matce stałej opieki.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.
Nie są zasadne zarzuty naruszenia przepisów postępowania, nakierowane na kwestionowanie prawidłowości przyjętych ustaleń faktycznych. Sąd I instancji nie naruszył ani art. 106 § 3 p.p.s.a., ani art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 oraz art. 8 k.p.a.
Zgodnie z art. 106 § 5 p.p.s.a., do postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Odesłanie to oznacza, że odpowiednie zastosowanie mają art. 227, art. 228 § 2, art. 231, art. 233–245 i art. 248–257 k.p.c. Zgodnie z art. 243² k.p.c., dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydawania odrębnego postanowienia, pomijając dowód z takiego dokumentu, sąd wydaje postanowienie. W związku ze złożeniem do akt postępowania sądowego dokumentów dołączonych do pisma pełnomocnika skarżącego z 9 grudnia 2022 r., to jest poświadczonych za zgodność z oryginałem zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia z 23 listopada 2022 r., karty wizyty z 23 listopada 2022 r. oraz zaświadczenia lekarskiego z 25 listopada 2022 r., stały się one materiałem sprawy bez potrzeby wydawania w tym zakresie odrębnego postanowienia.
Dowody w postaci zaświadczeń lekarzy nie mogły jednak odnieść zamierzonego przez stronę skutku, a to z tego powodu, że zostały sporządzone po dacie wydania zaskarżonej decyzji. Postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym i w konsekwencji dokonywanie przez ten sąd ustaleń faktycznych jest dopuszczalne w zakresie uzasadnionym celami postępowania sądowego i powinno umożliwiać sądowi dokonywanie ustaleń, które będą stanowiły podstawę oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Sąd administracyjny dokonuje oceny legalności zaskarżonej decyzji wedle stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jej wydania. Pominięcie przez organ dokumentów istniejących w dacie wydania decyzji może świadczyć o wadach postępowania dowodowego i uzasadniać uwzględnienie skargi. Inaczej wygląda jednak sytuacja w przypadku powoływania się przez stronę na dowody, które zostały wytworzone po wydaniu decyzji, i które poświadczają stan faktyczny istniejący w okresie po wydaniu decyzji.
Taka sytuacja ma miejsce w sprawie. Wszystkie przedłożone przez pełnomocnika skarżącego dokumenty dotyczące stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej pochodzą z okresu po wydaniu decyzji organu II instancji. Zmiana sytuacja faktycznej, jeżeli zaszła po wydaniu decyzji, uzasadnia ewentualnie ponowienie wniosku, decyzja odmowna w tej sytuacji nie kreuje bowiem stanu res iudicata. Taka zmiana sytuacji faktycznej nie wpływa jednak na ocenę postępowania dowodowego przeprowadzonego w oparciu o inne materiały i dokumenty, w wyniku którego została wydana decyzja zaskarżona do Sądu I instancji. Sąd I instancji w swoich motywach wyjaśnił zakres kontroli wskazując, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu wedle stanu z daty jego podjęcia.
Okoliczności faktyczne sprawy zostały ustalone w oparciu o materiał zebrany w postępowaniu administracyjnym. Zakres tego postępowania wyznaczają przesłanki prawa materialnego. Wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. w skardze kasacyjnej nie zakwestionowano. W tym zakresie zaś organy administracji przyjęły, że musi istnieć związek między zakresem świadczonej opieki a brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia. Warunek takiego związku nie stanowi zaprzeczenia stanu niepełnosprawności i konieczności uzyskiwania przez osobę niepełnosprawną opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Konieczne jest jednak ustalenie, czy zakres tej pomocy lub opieki wyklucza po stronie opiekuna możliwość podjęcia zatrudnienia i uzyskiwania środków utrzymania, w tym zabezpieczenia społecznego. Nie jest wszak tak, że każda osoba z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności wymaga stałego zajmowania się nią przez opiekuna, pozbawionego w konsekwencji możliwości własnej aktywności zawodowej.
Obok złożonego orzeczenia o niepełnosprawności oraz oświadczeń skarżącego zawartych we wniosku o przyznanie świadczenia, stan faktyczny ustalono w oparciu o wywiad środowiskowy, który został podpisany również przez skarżącego. Ustalono w nim, że matka skarżącego, mimo orzeczonej niepełnosprawności, jest w codziennych czynnościach samodzielna i mobilna, samodzielnie się porusza, spożywa posiłki, angażuje się też w ich przygotowanie. W ówcześnie ustalonym stanie faktycznym prawidłowo na tej podstawie przyjęto, że opieka syna względem matki, pomoc w niektórych czynnościach, nie stanowią przeszkody do własnej aktywności zawodowej skarżącego. Żaden z zebranych w postępowaniu dowodów nie został pominięty a ich ocena nie narusza zasad doświadczenia życiowego. Wnioski wyprowadzone z zebranego materiału dowodowego są prawidłowe. W odwołaniu od decyzji I instancji skarżący nie wskazywał na jakiekolwiek okoliczności faktyczne pominięte czy wadliwie ustalone w toku wywiadu środowiskowego, brak zatem jest podstaw do przyjęcia, że organ odwoławczy powinien zakwestionować przeprowadzony wywiad i procedurę tę powtórzyć.
Wobec braku skuteczności zarzutów nakierowanych na podważenie przyjętych ustaleń faktycznych, nie mogą odnieść skutku zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego, art. 17 ust. 1 u.ś.r. Niewłaściwe zastosowanie to błąd w kwalifikacji prawnej stanu faktycznego, może zatem mieć miejsce w przypadku nieadekwatności między ustalonymi w drodze wykładni przesłankami prawa materialnego i okolicznościami faktycznymi przyjętymi w sprawie. Skoro nie zakwestionowano wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz nie podważono skutecznie ustaleń dowodowych, to zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego nie jest uzasadniony.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a.