Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z 7 października 2020 r. sygn. akt II SA/Bd 436/20 oddalił skargę H. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła H. J. zaskarżając wyrok w całości i na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organy art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 2016 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256), powoływanej dalej jako "K.p.a.", przez brak wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z przedmiotową sprawą, w tym brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, a także przez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy w zakresie ustalenia rzeczywistych potrzeb materialnych wnoszącej skargę kasacyjną oraz w zakresie jej zamieszkiwania w lokalu pozbawionym dostępu do mediów, a w konsekwencji uznanie przez Sąd I instancji za zasadną decyzję w przedmiocie odmowy przyznania pomocy w postaci zasiłku celowego.
Ponadto, na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a., zarzuciła naruszenie prawa materialnego to jest art. 39 ust. 1 i 2 w związku z art. 3 ust. 1, 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.p.s.", przez błędne zastosowanie i nieuwzględnienie skargi oraz przez uznanie, że organy zasadnie odmówiły przyznania zasiłku celowego pomimo tego, że prawidłowa ocena sytuacji finansowej i życiowej wnoszącej skargę kasacyjną uzasadniała jego przyznanie.
Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto, wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, a także zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Złożono także oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że organy orzekające w sprawie nie rozważyły w wystarczającym stopniu wszystkich okoliczności związanych z sytuacją wnoszącej skargę kasacyjną.
Wnosząca skargę kasacyjną jest osobą samotną, z niepełnosprawnością i nie może liczyć na pomoc osób trzecich. Zamieszkuje w lokalu, który z uwagi na brak mediów, brak ogrzewania i prądu, nie jest w stanie zaspokoić jej podstawowych potrzeb bytowych, w tym przygotowywać posiłków, czy dbać o higienę. W tej sytuacji uzyskanie zasiłku celowego na dofinansowanie opłacenia zaległości związanych z mediami przyczyniłoby się do znaczącej poprawy warunków bytowych.
Działając w ramach uznania administracyjnego, organ ma obowiązek zbadać i rozważyć okoliczności danej sprawy, w celu jej prawidłowego rozstrzygnięcia. Organy administracji publicznej zobowiązane są przy tym do kierowania się interesem społecznym i słusznym interesem obywateli. Wymaga to szczegółowego wyważenia wszelkich argumentów przemawiających za, jak i przeciw określonemu rozstrzygnięciu.
Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, że odmowa udzielenia świadczenia wymaga uzasadnienia, w tym powołania się na interes społeczny bądź brak możliwości organu, a przesłanki uzasadniające odmowę muszą mieć charakter konkretny a nie abstrakcyjny. W ramach uznania administracyjnego organ ma prawo dokonywać oceny hierarchii zgłaszanych potrzeb, które należy ustalać w kontekście ogólnej liczby osób ubiegających się o pomoc oraz zgłoszonych przez nich żądań, a także wysokości środków finansowych przeznaczonych na świadczenia z zakresu pomocy społecznej (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. V, opublikowano: WKP 2020).
W świetle sytuacji życiowej, w jakiej znalazła się wnosząca skargę kasacyjną, udzielenie jej dofinansowania w omawianym zakresie należało uznać za kluczowe z punktu widzenia hierarchii zgłaszanych potrzeb, w szczególności w kontekście mediów. Odmowa udzielenia wnioskowanego dofinansowania w sytuacji, w której na mocy odrębnej decyzji odmówiono świadczenia z pomocy społecznej w formie schronienia w Schronisku dla Bezdomnych w [A], skazuje wnoszącą skargę kasacyjną nie tylko na życie w niegodnych warunkach, które mogą zagrażać jej życiu i zdrowiu, lecz sprawia także, że prognoza w zakresie uniezależnienia się jej od systemu pomocy społecznej jawi się jako negatywna.
Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a organ administracyjny, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie należy uznać, że przesłanki te zaistniały.
W sprawie nie jest sporne, że Burmistrz [A] decyzją z [...] grudnia 2019 r. nr [...] odmówił przyznania H. J. zasiłku celowego na dofinansowanie do opłacenia należności za gaz, energię, wodę, polisy CO, doładowanie do telefonu, zakup zamka do drzwi i środków dezynsekcji. Organ odmówił przyznania stronie pomocy na dofinansowanie należności za media, ponieważ media te zostały odcięte wskutek zadłużenia istniejącego od września 2017 r. Powodem odmowy przyznania pomocy na zakup zamka do drzwi i środków do dezynsekcji było zaś nieprzedstawienie przez skarżącą dowodów zakupów ww. rzeczy oraz uznanie, że doładowanie aparatu telefonicznego i opłacenie polisy OC za samochód nie stanowi pierwszej potrzeby. Nie są kwestionowane ustalenia organu I instancji wskazujące, że skarżąca jest właścicielką domu jednorodzinnego w [A], w którym jest zameldowana na pobyt stały. W budynku o podwyższonych standardach są jednak odcięte media z uwagi na zadłużenia w opłatach za zużycie energii i gazu.
Skarżąca w 2017 r. sprzedała 3-pokojowe mieszkanie w [A] za kwotę 185 000,00 zł, a w dniu [...] lutego 2019 r. zgłosiła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w [A] po pomoc twierdząc, że nie posiada już żadnych oszczędności ze sprzedaży mieszkanie (pismo organu I instancji z 24 stycznia 2020 r.). Nie są kwestionowane również ustalenia organu, że Skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, łączny dochód, ustalony zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., wynosi 645,00 zł. i nie przekracza kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (art. 8 ust. 1 pkt 1 w/w ustawy), tj. 701,00 zł. Na dochód składa się zasiłek stały w kwocie 645,00 zł. Skarżąca jest osobą niepełnosprawną.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy, po rozpoznaniu odwołania H. J., wskazało, że przyznanie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego jest fakultatywne, pomimo spełniania ustawowych kryteriów dochodowych, co oznacza, że nawet osiąganie dochodu niższego niż ustawowy nie powoduje jeszcze obowiązku dla organu przyznania wnioskowanego świadczenia. Skarżącej przyznano zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup odzieży w kwocie 50,00 zł, środków czystości w kwocie 70,00 zł, higieny osobistej w kwocie 70,00 zł, miotły i szufelki w kwocie 20,00 zł, baterii w kwocie 30,00 zł, obuwia w kwocie 50,00 zł, leków w kwocie 25,00 zł na miesiąc grudzień 2019 r. (co stanowi łącznie kwotę 315,00 zł na miesiąc grudzień).
Ponadto, decyzją z [...] października 2019 r. nr [...] organ pomocy społecznej przyznał skarżącej świadczenie pieniężne w postaci zasiłku celowego na zakup żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" wypłacony w 2 częściach, tj. za miesiąc listopad 2019 r. w kwocie 350,00 zł oraz za miesiąc grudzień 2019 r. w kwocie 350,00 zł. Powyższe okoliczności dowodzą, że strona nie pozostaje bez wsparcia ze strony ośrodka pomocy społecznej.
Kolegium odnosząc się do zarzutów odwołania wskazujących, że brak pomocy ze strony OPS w [A] poprzez brak dofinansowania do opłacenia należności za gaz, energię i wodę naraża ją na koszty postępowań windykacyjnych, komorniczych, sądowych, niszczy zdrowie i mienie, wyjaśniło, że z przedstawionych dowodów wynika, że zadłużenia w opłatach za energię elektryczną i gaz sięgają września 2017 r. (Enea S.A.) oraz maja 2018 r. (Polska Spółka Gazownictwa sp. z o.o.). W tym okresie zaś strona miała do swojej dyspozycji środki pieniężne ze sprzedaży mieszkania, które wydatkowała w inny sposób. Dlatego też, w ocenie Kolegium, niesłuszne jest przerzucanie na OPS w [A] odpowiedzialności związanej z rosnącym zadłużeniem za media, którego konsekwencją są prowadzone postępowania windykacyjne i sądowe.
Kolegium podniosło dodatkowo, że do 24 grudnia 2019 r. do organu I instancji wpłynęło 4625 wniosków o przyznanie pomocy, a na zasiłki celowe w 2019 r., w tym specjalne celowe i pomoc rzeczową zaplanowano 900 000 zł, w związku z tym, rozpatrując wniosek o przyznanie pomocy organ ma na względzie nie tylko interes osoby wnioskującej, ale również interesy innych osób będących w trudnej sytuacji materialnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę H. J. na powyższą decyzję wskazując, że orzekające w niniejszej sprawie organy nie przekroczyły ram uznania administracyjnego oraz nie naruszyły art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., jak i działały w zgodzie z celami i zasadami pomocy społecznej, określonymi w art. 2 i art. 3 u.p.s. Sąd I instancji podkreślił, że decyzja w sprawie zasiłku celowego, zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "może być przyznany". Sąd nie ma kompetencji w zakresie odmowy lub przyznania pomocy, lecz jego rolą w sprawie o jej udzielenie jest dokonanie kontroli, czy decyzja organu nie miała cech dowolności, abstrahującej od stanu faktycznego sprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej polega na tym, że to strona skarżącą musi prawidłowo wskazać i uzasadnić podstawy skargi kasacyjnej, a w ramach danej podstawy konkretne przepisy prawa materialnego lub procesowego, ponieważ one wyznaczają zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Sąd ten bada bowiem legalność wyroku Sądu I instancji jedynie w zakresie zakwestionowanym przez autora skargi kasacyjnej, a nie rozpoznaje sprawy ponownie w jej całokształcie. Naczelny Sąd Administracyjny uprawniony jest jedynie do zbadania, czy podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty polegające na naruszeniu przez wojewódzki sąd administracyjny konkretnych przepisów prawa materialnego lub procesowego w rzeczywistości istniały. Zakres kontroli wyznacza zatem autor skargi kasacyjnej, a z uwagi na sformalizowany charakter skargi kasacyjnej prawidłowe określenie podstaw, sformułowanie zarzutów, a także adekwatne do sformułowanych podstaw i zarzutów ich uzasadnienie ma fundamentalne znaczenie. To odwołanie się do podstawowych zasad dotyczących skargi kasacyjnej jako sformalizowanego środka odwoławczego jest konieczne z uwagi, że Naczelny Sąd Administracyjny nie może domniemywać granic skargi kasacyjnej, jej podstaw, nie jest dopuszczalna wykładnia zakresu zaskarżenia i jego kierunków oraz konkretyzowanie, uściślanie zarzutów skargi kasacyjnej czy też poprawianie jej niedokładności (np. wyrok NSA z 13 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1420/14, https://orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu).
Należy przy tym wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 września 2006 r. sygn. akt SK 63/05, orzekając o zgodności art. 174, art. 183 § 1, art. 184 P.p.s.a. z przepisami Konstytucji RP, nie zakwestionował konstytucyjności przyjętego modelu skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Dlatego też sporządzanie skarg kasacyjnych zostało powierzone profesjonalnym podmiotom, których fachowość powinna gwarantować prawidłowe skonstruowanie zarzutów, zgodnie z wymogami P.p.s.a.
Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 P.p.s.a. Powołanie się na obie podstawy wymaga generalnie rozważenia w pierwszej kolejności zasadności zarzutów procesowych, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego.
Analiza argumentacji skargi kasacyjnej powołanej na poparcie zarzutów naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., zmierza nie tyle do zakwestionowania ustaleń faktycznych poczynionych przez organy administracyjne i zaakceptowanych przez Sąd I instancji, ile do zarzucenia Sądowi I instancji zaaprobowania zasadności odmowy przez organ administracyjny przyznania zasiłku celowego na dofinansowanie do opłacenia należności za gaz, energię, wodę, polisy OC, doładowanie do telefonu, zakup zamka do drzwi i środków dezynsekcji, w świetle rzeczywistych potrzeb skarżącej, ponieważ – zdaniem skarżącej kasacyjnie - nie rozważono wszystkich argumentów za i przeciw rozstrzygnięciu. Autorka skargi kasacyjnej wskazała też, że organy powinny kierować się interesem społecznym i słusznym interesem obywateli.
Na wstępie należy wyjaśnić, że prawidłowo Sąd I instancji zaakcentował, że kontrola zaskarżonej decyzji, jako decyzji uznaniowej, jest przeprowadzana pod względem zgodności z prawem. Zbadania wymaga to, czy uznanie było w ogóle dopuszczalne oraz czy nie przekroczono granic uznania przy wydawaniu decyzji, jak również czy prawidłowo uzasadniono wybór danego rozstrzygnięcia sprawy (J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowskie, Kodeks postępowania administracyjnego Komentarz, C.H. Beck, Warszawa 2006, s. 472). W sprawach z zakresu pomocy społecznej, rozstrzyganych na zasadzie uznania administracyjnego, kryteriami wyboru rozstrzygnięcia powinny być cele i zadania pomocy społecznej – kryteria ustawowe sformułowane w art. 2 – 4 u.p.s. W ramach takiej kontroli nie mieści się badanie samego uznania administracyjnego (wyrok NSA z 26 czerwca 2009 r. sygn. akt I OSK 1457/09). Byłoby to bowiem przyjęcie przez sąd administracyjny roli kolejnego organu rozstrzygającego sprawę.
Nie można podzielić poglądu skarżącej kasacyjnie o konieczności wskazania w każdym przypadku, w uzasadnieniu decyzji w przedmiocie zasiłku celowego, precyzyjnie możliwości finansowych organu pomocy społecznej. Taki obowiązek nie wynika z art. 39 ust. 1 i 2, art. 3 ust. 4 u.p.s., czy też art. 107 § 3 K.p.a. To samo odnosi się do ilości środków finansowych, jakimi dysponuje organ pomocy społecznej w skali miesiąca na potrzeby związane z przyznawaniem zasiłków celowych, wysokości zasiłków udzielonych na jednego uprawnionego i liczby osób korzystających w danym miesiącu z tej formy pomocy. Kontrola sądowa decyzji uznaniowych w przedmiocie pomocy społecznej nie może sięgać do okoliczności z zakresu celowości wydatkowania świadczeń z pomocy społecznej. Taka kontrola byłaby bowiem sprzeczna z art. 1 § 2 P.u.s.a. W sprawach z zakresu pomocy społecznej, rozstrzyganych na zasadzie uznania administracyjnego, jak już powiedziano wyżej, kryteriami wyboru rozstrzygnięcia powinny być cele i zadania pomocy społecznej, a nie subiektywne oczekiwania osób uprawnionych, zmierzające do obarczenia organów pomocy społecznej pełnym zakresem obowiązków przejęcia całkowitej opieki finansowej i życiowej nad osobą dotkniętą jedną z form niedostatku, określonych w art. 7 u.p.s.
Jeszcze raz zatem powtórzyć przyjdzie, że wobec kontrolnych uprawnień Sądu administracyjnego, ograniczonych tylko do legalności decyzji, kontrola możliwości finansowych organu, jak również sposobu rozdysponowywania środków, wykraczałaby poza kognicję Sądu wyznaczoną art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 P.p.s.a. oraz art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (wyrok NSA z 28 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 116/10, wyrok NSA z 25 lutego 2010 r. sygn. akt I OSK 1398/09).
W związku z powyższym jako błędne należało uznać stanowisko wnoszącej skargę kasacyjną, że wydatkowanie środków publicznych będących w dyspozycji Ośrodka Pomocy Społecznej w [A] w sprawie nie opierało się na zasadzie praworządności, czy uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, co z kolei miało uniemożliwić dokonanie pełnej kontroli przez Sąd I instancji legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia, a tym samym mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Dla poprawności zarzutu sformułowanego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.), tj. naruszeniu przepisów postępowania, konieczne jest bowiem wskazanie przepisów procedury sądowoadministracyjnej naruszonych przez sąd w powiązaniu z właściwymi przepisami regulującymi postępowanie przed organami, a także wykazaniu, że uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, nie każde bowiem naruszenie przepisów postępowania stanowi podstawę do uwzględnienia skargi kasacyjnej.
O skuteczności zarzutu naruszenia przepisów postępowania nie decyduje każde uchybienie tym przepisom, lecz tylko i wyłącznie takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przez "wpływ", o którym mowa na gruncie art. 174 pkt 2 P.p.s.a., należy rozumieć istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego I instancji, który to związek przyczynowy, jakkolwiek nie musi być realny, to jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy. Wynikającym z art. 176 P.p.s.a. obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest więc nie tylko wskazanie podstaw kasacyjnych, lecz również ich uzasadnienie, co w odniesieniu do zarzutu naruszenia przepisów postępowania powinno się wiązać z uprawdopodobnieniem istnienia wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy.
Autor skargi kasacyjnej obowiązany jest więc uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia, a w sytuacji gdyby do nich nie doszło, wyrok sądu administracyjnego I instancji byłby inny.
Niezasadny pozostaje także zarzut naruszenia przepisów postępowania podnoszący kwestię braku prawidłowości stanowiska Sądu I instancji co do uznania, że odmowa dofinansowania do opłacenia należności za gaz, energię, wodę, polisy CO, doładowanie do telefonu, zakup zamka do drzwi i środków dezynsekcji nie została oparta na rozważeniu w sposób wystarczający wszystkich okoliczności sprawy. Pomimo tak sformułowanego zarzutu autorka skargi kasacyjnej nie wskazuje jednak innych okoliczności niż te ustalone przez organy administracyjne. Z argumentacji powołanej na poparcie zarzutu naruszenia przepisów postepowania można wywieść wyłącznie, że dokonuje ona odmiennej oceny tych okoliczności i wykazuje, że uzyskanie przez skarżącą pomocy ze środków publicznych pomogłoby jej w poprawie trudnych warunków życia wynikających z braku mediów. Zgodzić się trzeba jednak ze stanowiskiem Sądu I instancji wskazującym, że skoro zadłużenie w opłatach za energię elektryczną i gaz sięgają września 2017 r. (Enea S.A.) oraz maja 2018 r. (Polska Spółka Gazownictwa sp. z o.o.), a strona w tym okresie dysponowała środkami pieniężnymi ze sprzedaży mieszkania w kwocie 185 000,00 zł i wydatkowała je w inny sposób niż na pokrycie zadłużenia, to niezasadne jest przerzucanie na OPS w [A], a w rezultacie na podatnika, odpowiedzialności finansowej związanej z rosnącym zadłużeniem skarżącej za media, którego konsekwencją są prowadzone postępowania windykacyjne i sądowe.
Jeśli chodzi zaś o odmowę przyznania pomocy na zakup zamka do drzwi i środków do dezynsekcji, to skarga kasacyjna nie kwestionuje, że wadliwe są ustalenia organów co do nieprzedstawienia przez skarżącą dowodów zakupu tych przedmiotów, a także nie kwestionuje stanowiska organów, że doładowanie aparatu telefonicznego i opłacenie polisy OC za samochód nie stanowią pierwszej potrzeby skarżącej.
Ponadto zwrócenia uwagi wymaga, że znajduje potwierdzenie w aktach sprawy ustalenie wskazujące, że Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że organy nie kwestionowały trudnej sytuacji życiowej skarżącej, jednak ta okoliczność nie musiała skutkować obowiązkiem przyznania pomocy w formie zasiłku celowego na zaspokojenie każdej zgłaszanej przez stronę potrzeby. Zgodzić się trzeba z Sądem I instancji, że odmowa przyznania świadczeń została rozważona - z jednej strony z uwzględnieniem przedstawionych przez stronę potrzeb i jej sytuacji życiowej, z drugiej zaś - ograniczonych środków finansowych będących w dyspozycji organów pomocowych.
Sąd I instancji prawidłowo podkreślił, że potrzeby skarżącej zaspokajane są ze środków pomocowych także poprzez przyznawanie innych świadczeń na dożywianie, czy na pokrycie potrzeb życiowych związanych z zakupem niezbędnych przedmiotów domowego użytku. Przedmiotowy zasiłek celowy został zatem przyznany z uwzględnieniem słusznego interesu strony i przez to wydane rozstrzygnięcie nie przekroczyło ram uznania administracyjnego. Trafnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, że decyzja organu I instancji nie jest arbitralna, lecz podjęta z poszanowaniem art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.
Prawidłowo Sąd przyjął, że w ramach uznania administracyjnego mieści się uwzględnienie przez organy administracyjne subsydiarnego charakteru pomocy społecznej, a także okoliczności dotyczących zmarnotrawienia przez skarżącą środków finansowych uzyskanych ze sprzedaży mieszkania, przez co skarżąca popadła w zadłużenie. Trafnie Sąd I instancji zwrócił uwagę na zakres udzielonej skarżącej pomocy, tj. przyznania innych zasiłków celowych oraz możliwości finansowych Ośrodka, ze wskazaniem konkretnych kwot środków, którymi Ośrodek dysponuje, w zestawieniu do liczby zgłoszonych wniosków o zasiłek celowy, co daje średnią 195 zł na jeden wniosek. Nie bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje okoliczność, że skarżąca jest osobą z dochodem na pograniczu kryterium dochodowego, więc jej sytuacja materialna nie kształtuje się w progach najbardziej potrzebujących osób.
Sąd Wojewódzki prawidłowo uznał, że organy obu instancji poczyniły w tym zakresie niezbędne ustalenia faktyczne, a rozstrzygnięcia administracyjne nie miały cech dowolności oderwanej od okoliczności sprawy. Nie można wywodzić z odmiennej oceny organów administracyjnych dotyczącej zakresu zaspokojenia potrzeb skarżącej, że takie potrzeby nie zostały ustalone przez organy, a wyjaśnienia skarżącej i dokumenty zostały pominięte. Prawidłowo Sąd Wojewódzki zaakceptował ustalenia poczynione w toku postępowania administracyjnego i ich ocenę. Organy wyjaśniły motywy swej decyzji, a powołanych argumentów nie sposób uznać jako przekraczających ram uznania administracyjnego. Kontrola decyzji uznaniowej obejmuje bowiem prawo organu do oceny hierarchii zgłaszanych potrzeb. To wszystko wskazuje, że przesłanki odmowy udzielenia skarżącej zasiłku celowego na opłacenia należności za gaz, energię, wodę, polisy OC, doładowanie do telefonu, zakup zamka do drzwi i środków dezynsekcji w grudniu mają charakter konkretny i zostało wykazane, zarówno przez Sąd I instancji, jak i organy administracyjne, że organy pomocowe działały w oparciu o środki finansowe, których wysokość jest ściśle określona i w tak wyznaczonych granicach musiały realizować cele pomocy społecznej.
Przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego, odnotować trzeba, że skarga kasacyjna zarzuca niewłaściwe zastosowanie art. 39 ust. 1 i 2 w związku z art. 3 ust. 1, 3 i 4 u.p.s. Zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego (w formie pozytywnej) wiąże się z zarzuceniem zastosowania normy prawnej, która nie powinna być w danej sprawie zastosowana, albo (w formie negatywnej) z zarzuceniem niezastosowania normy prawnej, która w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną powinna być zastosowana w sprawie ze względu na ustalenia jej stanu faktycznego. Niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego przez sąd administracyjny, rozumiane jest więc, jako sytuacja polegająca albo na bezzasadnym tolerowaniu błędu subsumcji popełnionego przez organ administracyjny, albo wręcz przeciwnie, na bezzasadnym zarzuceniu organowi popełnienia takiego błędu. (wyrok NSA z 27 listopada 2020 r. sygn. akt I FSK 574/18).
Odnosząc się zarzutu naruszenia prawa materialnego, należy jeszcze wyraźnie podkreślić, na co wielokrotnie zwracano uwagę w orzecznictwie, że nie można skutecznie podważać prawidłowości ustaleń faktycznych oraz oceny tych ustaleń przez zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), w tym zwłaszcza przez kwestionowanie błędnej wykładni tego prawa. Ta bowiem odnosi się do rozumienia przepisu, a nie do jego zastosowania w okolicznościach faktycznych (np. wyrok NSA z 13 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2391/11).
Zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. zasiłek celowy może być przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Stosownie zaś do art. 3 ust. 1 u.p.s. pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka.
Z powołanych przepisów wynika, że rolą organów pomocy społecznej jest wspieranie potrzebujących osób i rodzin w celu ich usamodzielnienia się oraz ich integracji ze środowiskiem. Funkcji tej nie można jednak utożsamiać z obowiązkiem stałego dostarczania środków pieniężnych w wysokości satysfakcjonującej wnioskodawców oraz zaspokajania wszystkich ich oczekiwań zmierzających do podwyższenia standardu codziennego funkcjonowania beneficjentów pomocy społecznej. Ponadto przyznanie zasiłku celowego nie zależy wyłącznie od sytuacji materialnej strony. Rozpatrując wniosek organ musi także kierować się ogólnymi zasadami wyrażonymi w art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s., to znaczy koniecznością dostosowania rodzaju, formy i rozmiaru świadczenia do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy i uwzględniania potrzeb osób i rodzin korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej.
Wymaga to oceny nie tylko niezbędnych potrzeb życiowych osób uprawnionych do tych świadczeń, ale także własnych środków finansowych. Organy pomocy społecznej są zatem upoważnione do limitowania rozmiaru przyznawanych świadczeń z uwagi na ograniczone środki finansowe, a posiadane fundusze muszą rozdzielać pomiędzy stale rosnącą liczbę osób wymagających wsparcia. W ramach pomocy społecznej nie jest zatem możliwe zaspokojenie wszystkich, nawet uzasadnionych, potrzeb osób uprawnionych do przedmiotowych świadczeń (por. np. wyroki NSA: z 1 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 2408/16, z 14 stycznia 2011 r. sygn. akt I OSK 1498/10, z 25 stycznia 2008 r. sygn. akt I OSK 624/07, z 19 czerwca 2007 r. sygn. akt I OSK 1464/06, z 21 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 658/05). Organ udzielający pomocy społecznej zobowiązany jest racjonalnie gospodarować posiadanymi środkami finansowymi, zabezpieczając niezbędne fundusze także dla innych potrzebujących osób i rodzin.
Sąd Wojewódzki prawidłowo zauważył, że skarżąca kasacyjnie od dawna objęta jest pomocą społeczną. Z funduszy publicznych wypłacany jest jej zasiłek stały oraz zasiłki celowe. Zasiłek celowy nie jest przy tym świadczeniem obligatoryjnym i - jak już była o tym mowa - organ ma w tym zakresie swobodę działania i możliwość wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy.
Ponadto, co istotne w rozpatrywanej sprawie, autorka skargi kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez uznanie przez Sąd I instancji, że organy administracyjne zasadnie odmówiły przyznania skarżącej zasiłku celowego, pomimo tego, że prawidłowa ocena sytuacji finansowej i życiowej skarżącej uzasadniała przyznanie zasiłku celowego.
Zarzut skargi kasacyjnej nie dotyczy tym samym błędnego zastosowania powołanych przepisów ani nawet ich błędnej wykładni. W rzeczywistości zarzut ten zmierza do zakwestionowania prawidłowości oceny stanu faktycznego sprawy. W związku z tym, należy jeszcze raz podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżąca uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12). Niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Kwestionując ocenę stanu faktycznego nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, również w wyniku jego błędnej wykładni, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie, tj. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12).
Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z 29 stycznia 2013 r., I OSK 2747/12; wyrok NSA z 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11). Ocena zarzutu prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (zob. wyrok NSA z 6 marca 2013 r., II GSK 2328/11; wyrok NSA z 14 lutego 2013 r., II GSK 2173/11). Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości. Ustalenia w zakresie stanu faktycznego można kwestionować podnosząc zarzuty w zakresie drugiej podstawy kasacyjnej, czego w niniejszej sprawie skutecznie nie uczyniono.
Gdy skarżąca nie podważyła skutecznie okoliczności faktycznych sprawy, a ponadto czyni to w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego, to zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są zarzutami bezpodstawnymi (por. wyrok NSA z 4 lipca 2013 r., I FSK 1092/12; wyrok NSA z 1 grudnia 2010 r., II FSK 1506/09; wyrok NSA z 11 października 2012 r., I FSK 1972/11; wyrok NSA z 3 listopada 2011 r., I FSK 2071/09).
Mając powyższe na uwadze, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że organy orzekające w niniejszej sprawie były upoważnione, w świetle powołanych przepisów ustawy o pomocy społecznej, do odmowy przyznania skarżącej zasiłku celowego i nie można ocenić tego rozstrzygnięcia jako dokonanego z naruszeniem art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. ani z naruszeniem zasad pomocy społecznej określonych w art. 3 u.p.s.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine P.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za udzieloną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest bowiem przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 ww. ustawy, po złożeniu przez tego pełnomocnika stosownego oświadczenia.