Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2022 r., IV SA/Po 169/22 oddalił w całości skargę S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy:
We wniosku z dnia [...] września 2020 r. S. W. domagała się ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym synem P. W. Decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy Ż. odmówił wnioskodawczyni prawa do ww. świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wnioskodawczyni od dnia [...] sierpnia 2020 r. ma przyznane prawo do renty z ZUS w kwocie 1.497,13 zł miesięcznie oraz legitymuje się orzeczeniem, z którego wynika lekki stopień niepełnosprawności od dnia 5 marca 2015 r., przez co pozostaje bierna zawodowo i w związku z czym nie zostały spełnione warunki określone w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.".
Jednocześnie organ stwierdził, że znaczny stopień niepełnosprawności syna wnioskodawczyni datuje się od dnia 1 października 2013 r., a zatem powstał w wieku 22 lat, w związku z czym nie zostały spełnione warunki określone w art. 17 ust. 1 lit. b) u.ś.r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., po rozpoznaniu odwołania S. W., decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przyznało świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad synem od dnia 1 grudnia 2021 r. na czas nieokreślony. W uzasadnieniu powyższej decyzji stwierdzono, że w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 15 lipca 2021 r., IV SA/Po 232/21 uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...], utrzymującą w mocy wcześniejszą decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Ż. z dnia [...] października 2020 r. znak: [...] odmawiającą S. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W związku z powyższym wyrokiem Kolegium wezwało wnioskodawczynię do przedłożenia decyzji organu rentowego dotyczącej zawieszenia prawa do emerytury. Pismem z dnia [...] grudnia 2021 r. do Kolegium została przesłana decyzja wstrzymująca S. W. wypłatę emerytury od dnia 1 grudnia 2021 r.
S. W. złożyła skargę na ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc o jej uchylenie w zakresie określenia daty początkowej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i orzeczenia co do istoty sprawy przez przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia złożenia wniosku ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalając skargę jako niezasadną uznał, że ustalenia faktyczne dokonane przez organy obu instancji były niesporne, a w szczególności niesporne było to, że skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad synem i pobierała rentę, a obecnie emeryturę. Sąd zauważył, że organy co prawda nie ustaliły kiedy skarżąca przestała pobierać rentę, a zaczęła pobierać emeryturę, jednakże mając na uwadze art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., nie miało to istotnego znaczenia, ponieważ świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje zarówno wówczas, jeżeli osoba sprawująca opiekę pobiera zarówno rentę jak i emeryturę. Sąd I instancji stwierdził przy tym, że w pełni podziela stanowisko organu odwoławczego, iż możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia zaistniała dopiero od dnia 1 grudnia 2021 r., bowiem wtedy wstrzymano skarżącej wypłatę emerytury.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła S. W., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. przez niewłaściwe zastosowanie z nieuwzględnieniem w procesie jego wykładni derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17, w wyniku czego uznano, iż skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie, w którym uprawniona była do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
W oparciu o powyższy zarzut wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe stanowisko szerzej umotywowano.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek wskazanych w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Problem prawny wskazany w badanej skardze kasacyjnej sprowadza się do oceny możliwości dokonania zaskarżonym wyrokiem odmiennej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w kontekście braku zbiegu świadczenia pielęgnacyjnego oraz renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a tym samym braku konieczności rezygnacji przez skarżącą z renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jako koniecznego warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Rozważania w powyższym zakresie wypada rozpocząć od wskazania, iż wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17 stwierdzono, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Jednocześnie Trybunał wskazał, iż przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w ww. zakresie, tj. w zakresie w jakim ustalenie na rzecz osoby sprawującej opiekę prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, traci moc obowiązującą po upływie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, tj. w dniu 9 stycznia 2020 r. Powyższe oznacza zakresową derogację powyższego przepisu, co w procesie jego stosowania prowadzi do konieczności uwzględnienia jego treści nadanej ww. wyrokiem Trybunału. W tej sytuacji generalnie wypadałoby zgodzić się z autorem kasacji, że od powyższej daty zachodzi co najmniej konieczność zbadania, czy derogacja owej negatywnej przesłanki świadczenia pielęgnacyjnego stanowi o braku przeszkód w jego przyznaniu. Jakkolwiek kwestia ta nie była badana w motywach zaskarżonego wyroku, to powyższe nie stanowi wady wykładni i stosowania przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., a to z uwagi na wydany w niniejszej sprawie wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 lipca 2021 r., IV SA/Po 232/21, w którego motywach zawarta została ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania, wiążące w niniejszej sprawie, stosownie do art. 153 p.p.s.a.
Powyższym wyrokiem uchylona została wcześniejsza decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] grudnia 2020 r. oraz utrzymana nią w mocy decyzja Burmistrza Miasta i Gminy Ż. z dnia [...] października 2020 r. odmawiająca S. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W motywach powyższego wyroku, odwołując się m.in. do ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., wskazano wyraźnie, iż "w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 u.ś.r., gdzie wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów – przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną – także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.
Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291), dalej powoływanej jako "u.e.r.f.u.s.", zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., czy art. 96 u.e.r.f.u.s.) wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw."
W powyższym wyroku, odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych wskazano także, iż osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera świadczenie emerytalno-rentowe, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wyboru tego może dokonać przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie przysługującego prawa na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty.
Jednocześnie w wyroku tym wskazano, iż zgodnie z art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, czyli w sprawach wymagających rezygnacji ze świadczeń emerytalno-rentowych od miesiąca, w którym strona przedstawi decyzję o wstrzymaniu wypłaty tegoż świadczenia. O możliwości złożenia wniosku o zawieszenie tegoż prawa i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty, organ winien stronę poinformować, a obowiązek w tym zakresie wynika z art. 9 k.p.a.
Końcowo w uzasadnieniu przywoływanego wyroku wskazano, iż w niniejszej sprawie organy zaniechały poinformowania skarżącej o możliwości zawieszenia prawa do renty, naruszając tym samym art. 9 k.p.a. W aktach sprawy figuruje bowiem jedynie wezwanie skarżącej do przedłożenia dokumentu potwierdzającego, że skutecznie zrzekła się w ZUS prawa do świadczenia rentowego. "Skoro zatem organy nie poinformowały o możliwości zawieszenia renty, wstrzymania jej wypłaty i przedłożenia decyzji w tym zakresie, nie wezwały też strony do złożenia brakujących dokumentów, co umożliwiłoby wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości, to skutkowało to przedwczesną odmową przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia."
Analiza przywołanej powyżej oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyraźnych na gruncie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a), art. 27 ust. 5 oraz art. 24 ust. 2 u.ś.r., prowadzi do wniosku, że warunkiem przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego pozostawało zawieszenie pobierania otrzymywanej przez skarżącą renty. Nie ulega także wątpliwości, że w czasie wyrokowania w sprawie IV SA/Po 232/21, skarżąca otrzymywała rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a jednocześnie w motywach ww. wyroku odwołano się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. stwierdzającego niezgodność art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższa ocena prawa i wskazania co do dalszego postępowania zawarte w motywach prawomocnego wyroku, wyrażone zostały zatem na gruncie aktualnych w owym czasie okoliczności faktycznych sprawy i uwzględniały zakresową niekonstytucyjność art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.
Powyższą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w ww. wyroku sądu administracyjnego związany pozostawał zarówno organ, jak i sąd ponownie rozpoznający sprawę. Związanie to oznacza natomiast zakaz formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem i konieczność podporządkowania się temuż poglądowi (vide: wyrok SN z dnia 25 lutego 1998 r., III RN 130/97, OSNAPiUS 1999/1/2).
Z okoliczności sprawy wynika, iż zarówno organ odwoławczy jak i Sąd I instancji podporządkowały się powyższej ocenie. Organ odwoławczy wykonując wskazania co do dalszego postępowania, pismem z dnia [...] października 2021 r. wezwał skarżącą do realizacji prawa wyboru przez zawieszenie prawa do renty (emerytury). Pismem z dnia [...] grudnia 2021 r. skarżąca przesłała temuż organowi decyzję ZUS z dnia [...] listopada 2021 r. wstrzymująca wypłatę należnej jej już wówczas emerytury. Jakkolwiek powyższa ocena prawa i wskazania co do dalszego postępowania odnosiły się do stanu sprawy, w ramach którego skarżąca pobierała rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to wypada uznać, iż ocena ta pozostaje aktualna także w czasie gdy skarżącej przyznane zostało prawo do emerytury.
Ponadto, skoro powyższa ocena prawa i wskazania co do dalszego postępowania odnosiły się do pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jako przesłanki negatywnej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, to wypada uznać, iż w okresie pobierania owej renty istniała przeszkoda prawna w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Trafnie zatem uznał Sąd I instancji, iż dopiero w miesiącu grudniu 2021 r. przestała istnieć dotychczasowa negatywna przesłanka wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., co, na gruncie art. 24 ust. 2 u.ś.r., oznacza, iż od tej daty możliwe stało ustalenie na rzecz skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Uwzględniając wiążącą w niniejszej sprawie ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w oparciu o art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a), art. 27 ust. 5 oraz art. 24 ust. 2 u.ś.r., nie można potwierdzić trafności zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., wskutek błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.
Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.