Uzasadnienie
Decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] utrzymaną następnie w mocy przez decyzję tegoż organu z dnia [...] odmówiono uwzględnienia wniosku L. W. o przyznanie w drodze wyjątkowej renty rodzinnej po zmarłym w lipcu 2003 r. mężu Z. W. W. dla niej i jej małoletnich dzieci P. i M. W. Decyzje te zostały wydane na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jedn. tekst Dz. U. Nr 39, poz. 353 z 2004 r. z późn. zm.). Przepis ten stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
W uzasadnieniu wymienionych na wstępie decyzji organ wskazał, iż warunkiem przyznania przedmiotowego świadczenia jest łączne spełnienie wszystkich przesłanek wynikających z omawianego przepisu. Ponieważ renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, rozpatrzeniu podlega fakt spełnienia tych przesłanek przez osobę zmarłą, a w następnej kolejności przesłanek do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę. Z dokumentacji zgromadzonej w aktach rentowych wynika, że zmarły w lipcu 2003 r. w wieku 35 lat mąż wnioskodawczyni i ojciec jej dzieci wykazał okres ubezpieczenia wynoszący 12 lat, 2 miesiące i 11 dni, który jest zbyt krótki w stosunku do wieku i nie uzasadnia pozytywnego uwzględnienia wniosku. Pracę przestał wykonywać w lipcu 2000 r. i do czasu zgonu w lipcu 2004 r. (powinno być 2003 r.) nie udowodnił wykonywania pracy potwierdzonej uiszczeniem składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe.
W tym okresie pracował poza granicami kraju bez ubezpieczenia społecznego. W tych okolicznościach organ rozpoznający sprawę nie znalazł podstaw do uznania, iż zaistniały "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Na wymienione decyzje L. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez uznanie, że sytuacja w jakiej znalazły się dzieci zmarłego Z. W. nie są szczególnymi okolicznościami, które dawałyby podstawę do przyznania im, w trybie wyjątkowym, renty rodzinnej, mimo niewykazania, że zmarły spełniał ustawowe warunki do uzyskania tego świadczenia na skutek okoliczności niezależnych od jego woli. Skarżąca podała, iż szczególną okolicznością uzasadniającą przyznanie w drodze wyjątku spornego świadczenia jest fakt pozostawania jej męża od połowy 2000 r. bez pracy, niemożliwość uzyskania tej pracy w Polsce i konieczność podjęcia nielegalnego zatrudnienia w Hiszpanii, bez możliwości ubezpieczenia społecznego. Skarżąca wskazała, że po śmierci męża została w Hiszpanii bez środków do życia, mając na utrzymaniu dwoje dzieci urodzonych w latach 1997 i 2003, bez możliwości uzyskania środków na powrót do Polski. W związku z tym wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 VIII 2005 r. skargę oddalił. W motywach tego orzeczenia Sąd wyraził pogląd, że przedmiotowe świadczenie nie ma charakteru socjalnego i jest przyznawane "w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych". Sąd nie dopatrzył się w sprawie przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ rozpoznający tę sprawę, który wnikliwie rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Podobnie, jak organ administracyjny, Wojewódzki Sąd Administracyjny ocenił okres pracy zmarłego Z. W. "jako zbyt krótki w stosunku do wieku ojca dzieci". Podzielił też stanowisko z zaskarżonej decyzji, iż zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje, aby brak zatrudnienia był spowodowany szczególnymi okolicznościami w rozumieniu wymienionego wyżej art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Sąd odwołał się przy tym do tez zawartych w uzasadnieniach wyroków NSA z 7 III 2001 r. sygn. II SA 3191/00 i 18 IV 2001, II SA 3238/01.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 sierpnia 2005 r. L. W. wniosła skargę kasacyjną. Wyrokowi temu zarzuciła naruszenie prawa materialnego, to jest art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez jego niewłaściwą wykładnię i zastosowanie oraz przyjęcie, że szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie prawa do renty na ogólnych zasadach ustawowych jest jedynie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, a także, że nie stanowi tej przyczyny trudna sytuacja na rynku pracy i brak ofert zatrudnienia. Skarżąca powołała się na wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2002 r. sygn. II SA 3090/01, w którym został wyrażony pogląd, że brak możliwości zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowanie się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. We wniosku zawartym w skardze kasacyjnej skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) opiera się na uznaniu administracyjnym organu rozpoznającego sprawę. Jedną bowiem z przesłanek uwzględnienia wniosku na podstawie tego przepisu jest stwierdzenie, że ubiegający się o świadczenie lub jej prawny poprzednik nie spełnili ogólnych warunków dających prawo do emerytury lub renty ze względu na istnienie szczególnych okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając skargę L. W. na odmowną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń miał więc obowiązek ocenić, czy w postępowaniu administracyjnym organ wnikliwie wyjaśnił okoliczności stanu faktycznego sprawy, czy prawidłowo zastosował do ustalonego stanu faktycznego obowiązujące prawo i czy uzasadnił swoje stanowisko, w szczególności co do braku szczególnych okoliczności, które stały na przeszkodzie nabycia żądanych praw na zasadach ogólnych.
Decyzja oparta na uznaniu administracyjnym musi być poprzedzona wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich istotnych okoliczności mających wpływ na jej treść, bowiem w przeciwnym razie byłaby to decyzja dowolna. Z zebranego w sprawie materiału wynika, iż stan faktyczny sprawy jest niesporny. Kwestią sporną w sprawie jest natomiast ocena, czy ustalone powody niespełnienia przez Z. W. ogólnych warunków do nabycia przez jego żonę i dzieci prawa do renty rodzinnej są wyjątkowe i usprawiedliwione szczególną sytuacją wykluczającą aktywność zawodową osoby podlegającej ubezpieczeniu społecznemu w warunkach niemożliwych do przezwyciężenia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęty jest bowiem powszechnie pogląd, że za okoliczność szczególną, z powodu której zmarły nie mógł wypracować prawa do świadczenia rentowego na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyroki NSA z 7 III 2001, II SA 3191/00 – LEX – nr 53784 i z 18 IV 2001, II SA 3238/00, LEX nr 50999).
Z zebranego w sprawie materiału wynika, że Z. W. pracował w Polsce do lipca 2000 r., a następnie, w sierpniu 2000 r. (jak podała wnioskodawczyni we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy przez Prezesa ZUS) wyjechał w poszukiwaniu pracy do Hiszpanii. Nie odpowiadają więc prawdzie twierdzenia skarżącej, iż powodem wyjazdu za granicę był długi okres pozostawania bez pracy i brak możliwości znalezienia jej na terenie Polski. Wyjazd do Hiszpanii i poszukiwanie tam pracy oraz podejmowanie jej w warunkach braku ubezpieczenia społecznego był świadomym wyborem takiej drogi przez męża skarżącej i nie nastąpił z przyczyn wyjątkowych, usprawiedliwionych okolicznościami, na które nie miał on wpływu. Przyczyny te – jak to trafnie ocenił Sąd I instancji – nie mogły być uznane za wyjątkowe w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dokonując wykładni i zastosowania tego przepisu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopuścił się więc obrazy tego przepisu.
Z powyższych powodów skarga kasacyjna, jako nieuzasadniona, podlega oddaleniu (art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – ppsa – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).