Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 maja 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 695/06 oddalił skargę M. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył motywy decyzji Prezesa ZUS, który odmawiając przyznania świadczenia powołał się na przepis art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) uzależniający przyznanie świadczenia od spełnienia przez wnioskodawcę następujących warunków:
- 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Prezes ZUS stwierdził, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku.
Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z czym w pierwszej kolejności organ bada uprawnienia jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej.
W toku postępowania organ stwierdził, iż ostatnio udowodniony okres składkowy zmarłego ojca M. N. przed dniem powstania niezdolności do pracy przypada na dzień 30 września 2001 r. Z materiału zebranego w sprawie nie wynika, aby po tej dacie ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. Niezdolność do pracy orzeczeniem lekarza orzecznika została stwierdzona w dniu 21 lipca 2004 r., w którym lekarz orzecznik ustalił, że całkowita niezdolność do pracy istnieje od 1 kwietnia 2004 r., czyli po upływie 2 lat 6 miesięcy i 2 dni od ustania zatrudnienia. Dlatego też, zdaniem organu, nie można było przyjąć, że ojciec dziecka nie nabył uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy wskutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia.
Ponadto, organ stwierdził, iż na przestrzeni pracy zawodowej ojca dziecka występują przerwy w okresach od 02.12.1976 r. do 30.06.1978 r. oraz od 01.03.1991 r. do 31.03.1995 r. mimo braku przeciwwskazań do wykonywania zatrudnienia, zaś łączny udokumentowany okres ubezpieczenia ojca skarżącego M. N. wyniósł 22 lata 9 miesięcy i 12 dni i jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, który w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy miał 52 lata. Wskazał, iż zarówno trudna sytuacja na rynku pracy i trudności ze znalezieniem zatrudnienia, jak również podejmowanie zajęć zarobkowych bez zgłoszenia ubezpieczenia i odprowadzania składek nie mogą zostać uznane za szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego.
Odnosząc się do przesłanki niezbędnych kosztów utrzymania organ stwierdził, iż miesięczny dochód na członka rodziny wynoszący 670,69 zł nie pozwala na przyjęcie, że M. N. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
W skardze do Sądu M. N. zwrócił uwagę na fakt długotrwałej choroby nowotworowej ojca S. N. oraz jego udokumentowany okres blisko 23 lat ubezpieczenia i opłacania składek. Ponadto wskazał, iż rzeczywisty dochód na jednego członka rodziny, po potrąceniu podatku wynosi 435 zł, a nie 670,69 zł jak twierdzi Prezes ZUS.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił stanowisko organu, iż skarżący nie spełniał warunków do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku, a decyzja nie narusza prawa. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych mają charakter wyjątkowy. Finansowane są bezpośrednio z budżetu państwa, a nie z FUS. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając przyznanie ich do uznania Prezesa ZUS. Decyzja podejmowana w tym zakresie nie jest jednak dowolna, lecz ograniczona jest czterema przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 ustawy, a mianowicie, uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, iż ojciec M. N. nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Jednocześnie, z akt postępowania administracyjnego nie wynika, aby nieuzyskanie tego świadczenia spowodowane było zaistnieniem okoliczności o charakterze szczególnym. Przez okoliczności takie rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które pomimo zamiaru i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia i związanego z nim opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. W ocenie Sądu, sama trudna sytuacja na rynku pracy nie może zostać uznana za szczególną okoliczność uzasadniającą przyznanie powyższego świadczenia. Zdaniem Sądu, nie stanowi również szczególnej okoliczności, która uniemożliwiła nabycie prawa do renty na podstawie ustawy, fakt, iż ojciec skarżącego w okresie od ustania zatrudnienia do stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy poszukiwał zatrudnienia.
Podnoszone w skardze zarzuty dotyczące sytuacji materialnej skarżącego, nie mają wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, gdyż brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek określonych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Sąd podzielił pogląd organu, oceniający iż posiadany dochód na członka rodziny w kwocie 670,69 zł (brutto) nie pozwala na uznanie, że M. N. nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. N., reprezentowany przez radcę prawnego M. B. Zaskarżając wyrok w całości, zarzucił:
- 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez przyjęcie, że (zdanie niedokończone),
- 2) naruszenie art. 70 Konstytucji RP oraz Konwencji ochrony praw człowieka,
- 3) niewyjaśnienie czy niemożność podjęcia pracy przez S. N. miała i na ile związek z rozwojem u niego choroby nowotworowej, czy w związku z tym występowała okoliczność o charakterze szczególnym.
Podnosząc powyższe zarzuty skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu przy uwzględnieniu kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona podnosi nieuwzględnienie przez Sąd całego materiału dowodowego, który opierał się na opinii Prezesa ZUS a nie wziął pod uwagę obowiązujących w Polsce i Unii Europejskiej przepisów prawa.
Przyjęcie przez Sąd argumentacji Prezesa ZUS narusza art. 4 zasadę praworządności - Europejskiego Kodeksu Dobrej Administracji przyjętego przez Parlament Europejski w dniu 6 września 2001 r., który to przepis harmonizuje z art. 7 Konstytucji RP, nakazującym organom władzy publicznej działać na podstawie i w granicach prawa, a także z art. 6 kpa. Organ nie respektując uchwały Rady Ministrów w sprawie szacowania minimum socjalnego sam uznaniowo ustalił takie minimum w sprawie M. N..
Powołując się na wyrok NSA z 11 czerwca 1981 r. sygn. akt SA 820/81 (ONSA 1981 nr 1, poz. 57), w którym Sąd ten opowiedział się za obowiązkiem organu uwzględniania interesu społecznego i interesu strony. WSA stwierdził, że organ działający w granicach uznania ma obowiązek załatwienia sprawy w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny, ani nie przekracza to możliwości organu wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków. W tej sprawie organ nie uwzględnił słusznego interesu strony, jakim jest w tym przypadku zapewnienie odpowiednich środków na poziomie minimum socjalnego zapewniającego ukończenie nauki. Decyzja ta narusza zapisy Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, gdyż uniemożliwia stronie dalsze kształcenie oraz art. 107 § 3 kpa przez braki w uzasadnieniu. Stan faktyczny przywołany przez organ nie odnosi się do tej sprawy a także wysnuto z niego bezzasadne wnioski, co do nieadekwatności okresu zatrudnienia S. N. do jego wieku.
Narusza to prawo materialne, gdyż w sprawie nie jest istotna ilość przepracowanych lat, lecz fakt czy wymieniony był osobą ubezpieczoną, a ta przesłanka została spełniona. Organ, a następnie Sąd, nie uwzględniły opinii biegłych, którzy wypowiedzieli się, iż okres niezdolności do pracy S. N. powstał wiele lat wcześniej niż wynika to z orzeczenia lekarza ZUS, zaś organ nie ustalił jaki wpływ istniejące schorzenie miało na podjęcie zatrudnienia. Podzielając pogląd organu o braku podstaw do przyznania świadczenia, Sąd oprócz rażącego naruszenia przepisów art. 83 ust. 1 ustawy, naruszył także zasady konstytucyjne i wiążące Polskę umowy międzynarodowe.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Sąd odwoławczy, stosownie do art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zw. dalej ustawą Ppsa, rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W sprawie niniejszej żadna z przesłanek określonych w art. 183 § 2 ustawy Ppsa nie wystąpiła, stąd Sąd mógł jedynie zbadać zasadność podniesionych zarzutów.
Skarga kasacyjna, będąca sformalizowanym środkiem odwoławczym, co do którego ustawodawca wprowadził przymus adwokacko-radcowski, winna być tak zredagowania, aby umożliwić Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu dokonanie kontroli zaskarżonego wyroku.
Wniesiona skarga kasacyjna, chociaż zawiera niezbędne elementy konstrukcyjne, przewidziane w art. 176 ustawy Ppsa, to jednakże w zarzucie nie wskazuje na czym polega naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, zaś formułując zarzut naruszenia przepisów postępowanie nie wskazuje, które przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi naruszył Sąd, oraz nie wykazuje, iż naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powołuje się wprawdzie na przepisy postępowania art. 6, 107 § 1 i 3 kpa, lecz przepisów tych nie stosował Sąd, natomiast w zakresie wyjaśnienia stanu faktycznego nie można Sądowi postawić zarzutu naruszenia prawa, gdyż Sąd nie zgromadził materiału dowodowego, a jedynie dokonywał oceny zebranego materiału dowodowego. W zakresie oceny tego materiału Sąd nie dopuścił się błędu procesowego.
Rozwinięty w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego stosowania nie zasługiwał na uwzględnienie, chociaż organ dokonując subsumpcji ustalonego stanu faktycznego, zaś Sąd oceniając sprawę legalności decyzji w tym aspekcie, pominęli pewien istotny element.
Świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy mogą uzyskać osoby (ubezpieczony lub pozostały po nim członek rodziny), które w skutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Decyzja ta podejmowana w granicach tzw. uznania administracyjnego może być pozytywna dla ubiegającego się tylko wówczas, gdy spełni wszystkie warunki określone w tym przepisie. Oprócz więc szczególnych okoliczności, z powodu których ubezpieczony nie mógł spełnić warunków do uzyskania świadczenia w drodze ustawy (a świadczenie wnioskodawcy ma charakter pochodny) ubiegać się o świadczenie w tym trybie może tylko osoba, która ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.
Skarżący nie jest osobą niezdolną do pracy, zaś kryterium wieku w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy spełnia tylko osoba poniżej 18 roku życia. Zatem skarżący, będący osobą pełnoletnią i zdolną do pracy, nie może uzyskać świadczenia w tym trybie. Okoliczność, że M. N. studiuje, z uwagi na wyjątkowy charakter świadczenia, nie uzasadnia przyznania renty z powodów podanych w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, zaś decyzja odmowna nie narusza przepisów Konstytucji i powołanych przepisów umów międzynarodowych, ratyfikowanych przez Polskę.
Z tych względów skarga kasacyjna, jako niezawierająca usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 ustawy Ppsa, zaś zaskarżony wyrok oddalający skargę odpowiada prawu.