Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 5 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1329/19

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 lutego 2019 r., sygn. akt II SA/Op 543/18 (dalej wyrok z 14.02.2019) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu (dalej Wojewódzki Sąd Administracyjny lub WSA) oddalił skargę A. O. i M. O. (dalej Skarżący lub Skarżący Kasacyjnie) na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 23 października 2018 r., nr IN.II.7581.58.2018.MKOS (dalej decyzja Wojewody, decyzja organu II instancji) w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania z tytułu realizacji odcinka napowietrznej linii elektroenergetycznej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oparł swoje rozstrzygnięcie o następujące ustalenia faktyczne i prawne.

Pismem z [...] października 2017 r., pełnomocnik skarżących wniósł o ustalenie i wypłatę odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości położonej w miejscowości [...], oznaczonej geodezyjnie jako działka nr [...] o pow. [...] ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...], na której zlokalizowano odcinek napowietrznej linii elektroenergetycznej [...] kV (dalej Nieruchomość).

Starosta Brzeski (dalej Starosta lub organ I instancji), po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, decyzją z 20 sierpnia 2018 r., nr G.6821.8.1.2018, umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe (dalej Decyzja o umorzeniu). W uzasadnieniu decyzji podniósł, że wnioskodawcy nie posiadają statusu strony i nie są uprawnieni do występowania z wnioskiem o ustalenie odszkodowania na podstawie art. 129 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U z 2018 r., poz. 121 ze zm., obecnie: Dz. U. z 2018 r., poz. 2204 z późn. zm., dalej ugn) i wyjaśnił, że w dacie realizacji inwestycji na tej działce skarżący nie byli jej właścicielami.

W wyniku rozpoznania odwołania Wojewoda Opolski (dalej Wojewoda lub Organ II instancji) utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Ustalił, że przedmiotowa linia energetyczna 15 kV została wybudowana w latach 80 ubiegłego wieku na podstawie decyzji Naczelnika Miasta i Gminy Brzeg z 30 sierpnia 1982 r., nr ZTG.l11-8228118182, wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U z 1974 r., nr 10, poz. 64). W decyzji tej zezwolono Zakładowi Energetycznemu Rejon Brzeg na zajęcie nieruchomości wskazanych w załączonym wykazie w celu przebudowy i usunięcia linii napowietrznej 15 kV. Powyższą decyzją objęta była m.in. wskazana wyżej nieruchomość, stanowiąca wówczas własność K. N. W dniu [...] lipca 2003 r. K. N. zbyła przedmiotową nieruchomość skarżącym w udziale wynoszącym 1/2 części oraz R. i K. O. w udziale wynoszącym również 1/2 części.

Swój udział R. i K. O. darowali w dniu [...] sierpnia 2011 r. na rzecz skarżących. Dalej Wojewoda przywołał przepis art. 129 ust 5 pkt 3 ugn, który mógłby mieć zastosowanie wówczas, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Wywiódł, że ma on zastosowanie zarówno do sytuacji pozbawienia praw do nieruchomości na skutek wywłaszczenia, jak również w przypadkach ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości. Powołał się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i przyjął, że ma on zastosowanie do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie przepisów ugn, pod warunkiem, że objęte nią uprawnienie nie zostało skonsumowane wcześniej, a w szczególności sprawa nie została zakończona wydaniem ostatecznej decyzji ustalającej odszkodowanie. Podkreślił jednak, że nieruchomość w dacie wydania decyzji zezwalającej na jej zajęcie nie stanowiła własności skarżących, którzy prawo to nabyli w części na podstawie umowy sprzedaży, a w części na podstawie umowy sprzedaży i następnie umowy darowizny.

Zdaniem Wojewody, w takim stanie rzeczy roszczenia odszkodowawcze im nie przysługują, gdyż odszkodowanie z art. 129 ust. 5 ugn dotyczy tylko osób, które zostały wywłaszczone lub ich następców prawnych pod warunkiem nabycia własności nieruchomości w drodze sukcesji uniwersalnej. Powołał się w tym zakresie na orzeczenia sądów administracyjnych. Wyjaśnił, że konsekwencją przyjęcia, że wywłaszczenie następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej (art. 128 ust. 1 ugn), jest uznanie, że wierzytelność o zapłatę odszkodowania nie ma charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość, albowiem nie jest roszczeniem wynikającym ze zobowiązania realnego, a także nie podlega obowiązkowemu wpisowi do księgi wieczystej. Roszczenie o zapłatę odszkodowania za ograniczenie prawa rzeczowego nie przechodzi na nabywcę własności takiej nieruchomości i nie przysługuje każdoczesnemu jej właścicielowi. Nie zgodził się z zarzutem naruszenia art. 21 ust. 2 Konstytucji RP wskutek takiej wykładni ww. przepisów ugn, nie doszło bowiem do sytuacji powodującej skutek w postaci wywłaszczenia nieruchomości bez słusznego odszkodowania, lecz do wyraźnego zakreślenia kręgu osób uprawnionych do tego odszkodowania.

Skarżący nie są osobami wywłaszczonymi lub też ich spadkobiercami i nie należą do kręgu osób uprawnionych do odszkodowania, a zatem nie mają przymiotu strony w postępowaniu dotyczącym ustalenia i wypłaty odszkodowania. W takim wypadku zastosowanie winien mieć przepis art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., dalej kpa).

W skardze pełnomocnik skarżących zarzucił naruszenie szeregu przepisów postępowania oraz Konstytucji RP i wniósł o uchylenie w całości decyzji organu II instancji oraz decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania sądowego.

W uzasadnieniu rozwinął zarzuty podkreślając, że skarżący są właścicielami nieruchomości w stosunku do której wydano decyzję ograniczającą sposób korzystania, a to spowodowało obniżkę jej wartości. Odszkodowanie za ten rodzaj wywłaszczenia nigdy nie zostało wypłacone ani im, ani ich poprzednikom prawnym, a wobec tego skarżący są uprawnieni do dochodzenia odpowiedniego odszkodowania w sytuacji, gdy uprawnienie to nie zostało przez ich poprzedników skonsumowane. Organy administracyjne nie wzięły tej okoliczności pod uwagę i bezzasadnie odmówiły nadania skarżącym przymiotu strony. Decyzja skierowana została przy tym do pełnomocnika skarżących i nie zawiera pełnych danych umożliwiających identyfikację publikatora zawierającego właściwy tekst aktu prawnego, powołanego jako podstawa prawna decyzji. W zakresie zarzutów materialnoprawnych powołał się na wywody zawarte w wyroku NSA z dnia 27 października 2017 r., sygn. akt I OSK 3158/15, w którym przyjęto, że zajęcie nieruchomości pod m.in. energetyczne urządzenia przesyłowe stanowi rodzaj wywłaszczenia, do którego zastosowanie mają przepisy art. 124 ust. 1 i art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn.

Regulacje te mają zastosowanie także do stanów faktycznych powstałych przed datą wejścia w życie tych przepisów. Skoro mimo obowiązku ustalenia odszkodowania po wydaniu decyzji ograniczającej prawo własności poprzedników prawnych skarżących, zatem posiłkując się normą konstytucyjną zawartą w art. 21 Konstytucji RP, w ocenie autora skargi, każdoczesny właściciel tej nieruchomości ma prawo do uzyskania odpowiedniego odszkodowania. Roszczenie to nie ulega przedawnieniu. Nie ma więc podstaw do ograniczenia uprawnienia wynikającego z art. 36 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. oraz art. 129 ust. 5 ugn jedynie do kręgu osób będących właścicielami nieruchomości w dacie zaistnienia zdarzenia dającego podstawę do ustalenia odszkodowania.

W ocenie autora skargi, wykładnia ta jest zawężająca i narusza wskazane w petitum skargi przepisy Konstytucji RP. Nie uwzględnia tego, że każdy właściciel nieruchomości ponosi skutki jej zajęcia pod urządzenia energetyczne, a cena nabycia takiej nieruchomości uwzględnia możliwość dochodzenia odszkodowania. Roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczenie związane jest z prawem własności nieruchomości i jako takie przechodzi na nabywcę nieruchomości, bez względu na to czy następuje to w drodze sukcesji uniwersalnej czy singularnej.

Wojewoda wnosił o oddalenie skargi i podtrzymał dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, że spór jaki zaistniał w sprawie sprowadza się do sposobu rozumienia zakresu obowiązywania nakazu realizacji prawa do odszkodowania, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej z 1985 r. oraz odpowiednio w art. 128 ust. 1 – 4 ugn.

W tym zakresie w pełni zgodził się ze stanowiskiem organu, znajdującym uzasadnienie w cytowanym przez ten organ orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, że roszczenie o zapłatę odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość nie jest skuteczne względem każdego właściciela nieruchomości, bowiem nie ma charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość i niedopuszczalne jest domaganie się odszkodowania przez każdego z kolejnych nabywców nieruchomości nawet w sytuacji, gdy uprawniony właściciel z prawa do uzyskania odszkodowania nie skorzystał. Odszkodowanie takie przysługuje wyłącznie osobie wywłaszczonej, a więc takiej, która była właścicielem nieruchomości w dacie wydania decyzji wywłaszczeniowej lub decyzji ograniczającej prawo korzystania z nieruchomości. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ustalono przy tym, że prawo takie przysługuje także spadkobiercom osoby wywłaszczonej.

W takim wypadku bowiem ma miejsce sukcesja uniwersalna, w ramach której, bez konieczności podejmowania żadnych działań, nabywca wstępuje w ogół praw i obowiązków zbywcy. Przejście prawa do uzyskania odszkodowania wynika jednak wówczas z faktu wstąpienia w ogół praw i obowiązków, nie zaś z faktu nabycia prawa własności konkretnej nieruchomości (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 16 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Łd 177/15; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Po 1001/14 – zam. w CBOSA).

Osobą uprawnioną do odszkodowania jest więc były, tj. posiadający takie prawo w dacie wywłaszczenia, właściciel nieruchomości (w tym przypadku K. N.) oraz jej następcy prawni na mocy sukcesji uniwersalnej. Skutek decyzji zezwalającej na realizację linii energetycznej, a tym samym ograniczającej prawo własności nieruchomości, przez którą owa linia miała przebiegać, nastąpił w czasie wydania tej decyzji, a tym samym należy go odnieść do podmiotu, któremu przysługiwało takie prawo w czasie wydania tej decyzji. Obowiązek zapłaty odszkodowania wiąże się ściśle z uszczerbkiem majątkowym w postaci ograniczenia prawa rzeczowego do nieruchomości. Uszczerbek ten ponosi podmiot legitymujący się tytułem do nieruchomości w momencie dokonywania ograniczenia prawa rzeczowego. Późniejsi nabywcy takiej nieruchomości uzyskują prawo rzeczowe już ograniczone orzeczonym wywłaszczeniem, a tym samym dokonane wcześniej wywłaszczenie nie wyrządza szkody w ich prawach majątkowych.

Konsekwencją przyjęcia, że wywłaszczenie następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej (art. 128 ust. 1 ugn) jest uznanie, iż wierzytelność o zapłatę odszkodowania nie ma charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość, albowiem nie jest roszczeniem wynikającym z zobowiązania realnego, a także nie podlega obowiązkowemu wpisowi do księgi wieczystej. Roszczenie o zapłatę odszkodowania za ograniczenie prawa rzeczowego nie przechodzi na nabywcę własności takiej nieruchomości i nie przysługuje każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości (zob. wyrok NSA z dnia 2 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 2112/17 – zam. w CBOSA).

Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że w rozpoznawanej sprawie skarżący nie są ani osobami wywłaszczonymi, gdyż nie byli oni właścicielami nieruchomości stanowiącej działkę nr [...] w [...] w dacie orzekania o ograniczeniu w korzystaniu z nieruchomości, ani nie są spadkobiercami po takim właścicielu. Jak ustalono zaś w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, uprawnionym do domagania się odszkodowania nie może być osoba, która nabyła nieruchomość w drodze umowy sprzedaży po wybudowaniu urządzeń. Obowiązek zapłaty odszkodowania wiąże się bowiem ściśle z faktem doznania uszczerbku w przysługującym danemu podmiotowi, prawie własności (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 16 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Łd 177/15, zam. w CBOSA). Uprawnienia do żądania odszkodowania na podstawie art. 129 ust. 5 w związku z art. 128 ust. 4 nie ma nabywca nieruchomości w drodze umowy cywilnoprawnej (nabywca singularny).

To nie on bowiem poniósł ewentualną szkodę wywołaną budową linii energetycznej, lecz zbywca nieruchomości. W przedmiotowej sprawie ograniczenie nastąpiło już w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Miasta i Gminy Brzeg, czyli w okresie przed zbyciem nieruchomości przez K. N. na rzecz osób trzecich. W związku z tym, wbrew zarzutom skargi, w niniejszej sprawie brak było podstaw do badania zapisów umowy, na podstawie której skarżący nabyli nieruchomość, w zakresie dotyczącym ustalonej ceny sprzedaży tejże nieruchomości oraz wpływu posadowienia na działce urządzeń energetycznych na jej cenę.

Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że orzekające w sprawie organy dokonały prawidłowej wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego, skutkiem czego musiała być odmowa uwzględnienia złożonego przez skarżących wniosku odszkodowawczego i – w wymiarze procesowym – przyjęcie, że nie mają oni przymiotu strony uprawnionej do występowania z takim żądaniem. Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że w przypadku spełnienia takiej przesłanki, zarówno wydanie decyzji umarzającej postępowanie zamiast odmownej, jak i wydanie decyzji odmownej zamiast umarzającej postępowanie, nie stanowi uchybienia powodującego konieczność uchylenia takich decyzji, z uwagi na skutki podjętego w takiej sytuacji rozstrzygnięcia. Zarówno bowiem umorzenie postępowania, jak i decyzja odmowna sprowadzają się do tego, że nie może nastąpić ustalenie i wypłata odszkodowania na rzecz osób występujących z takim żądaniem (zob. wyrok NSA z 25 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2885/17 i przytoczone w nim orzecznictwo – zam. w CBOSA). Pogląd ten znalazł zastosowanie także w kontrolowanej sprawie - na tle odmowy ustalenia i wypłaty odszkodowania bądź umorzenia postępowania w tym przedmiocie.

W konsekwencji, uznając niezasadność wniesionej skargi oraz podniesionych w niej zarzutów oraz nie dopatrując się innych istotnych naruszeń prawa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, działając na podstawie art. 151 ppsa, orzekł o jej oddaleniu.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiedli Skarżący reprezentowani przez r. pr. R. K., zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili naruszenie przepisów postępowania:

1. 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 28 kpa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 kpa poprzez niezasadne uznanie, że Skarżący nie maja statusu strony postępowania, podczas gdy jako właściciele nieruchomości w stosunku do której wydano decyzję o ograniczeniu sposobu korzystania z nieruchomości mają oni interes prawny w domaganiu się odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości, które zmniejsza jej wartość, a które nie zostało w żaden sposób zrekompensowane i w konsekwencji niezasadne oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu;
2. 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 kpa, 77 § 1 kpa i 80 kpa przejawiające się w niezasadnym oddaleniu skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu pomimo, że organy administracji publicznej obu instancji nie dopełniły ciążącego na nich obowiązku i nie zebrały oraz nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego jak również dokonały jego dowolnej, a nie swobodnej oceny z uchybieniem zasad prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego, ponieważ nietrafnie odmówiły statusu strony aktualnym właścicielom nieruchomości, w stosunku do której wydana została decyzja ograniczająca sposób korzystania z nieruchomości, podczas gdy Skarżący, jak również ich poprzednicy prawni w stosunku do przedmiotowej nieruchomości nabywając tę nieruchomość nie otrzymali żadnego ekwiwalentu za obniżoną wskutek wydania decyzji wywłaszczeniowej wartość nieruchomości, której utrata nie została zrekompensowana;
3. 3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art, 105 § 1 kpa w zw. z art. 138 § 1 kpa poprzez niezasadne oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w sytuacji, gdy nie było podstaw do umorzenia postępowania administracyjnego przez Starostę i do utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji organu administracji publicznej I instancji przez Wojewodę, podczas gdy wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania złożony został przez uprawnioną do tego stronę;
4. 4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 107 § 1 pkt 3 kpa poprzez oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja nie zawierała wszystkich elementów, które powinna zawierać decyzja administracyjna przejawiające się w nieprawidłowym oznaczeniu strony, do której skierowano decyzję.
5. 5. art. 145 § 1 pkt 1 lit c ppsa w zw. z art. 107 § 1 pkt 4 kpa poprzez oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu pomimo, że zaskarżona decyzja zawierała nieprawidłowe powołanie podstawy prawnej polegające na podaniu wyłącznie informacji o tekście jednolitym aktów prawnych stanowiących podstawę prawną decyzji wraz z informacją, że były one później nowelizowane, podczas gdy prawidłowe powołanie podstawy prawnej powinno polegać na wskazaniu miejsca publikacji jego pierwotnego tekstu, jak i miejsca publikacji wszystkich zmian, które nastąpiły do daty wejścia w życie danego aktu prawnego do daty wydania decyzji;
6. 6. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 8 kpa poprzez oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu pomimo prowadzenia postępowania w sposób niebudzący zaufania zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, czego przejawem jest odmowa uznania Skarżących za stronę postępowania w sytuacji w której posiadają oni interes prawny w domaganiu się ustalenia i wypłaty odszkodowania za zmniejszenie wartości ich nieruchomości na skutek wydania decyzji o ograniczeniu sposobu korzystania z tej nieruchomości;

Ponadto, Skarżący kasacyjnie zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.:

1. 1. art. 124 w zw. z art. 128 ust. 1 i 4 oraz art. 129 ust. 1 i 5 ugn w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu pomimo odmowy przez Starostę i Wojewodę ustalenia oraz wypłaty ustalenia odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości na rzecz aktualnego właściciela nieruchomości, który nabył ją pod tytułem szczególnym, w sytuacji gdy decyzja wywłaszczeniowa wydana została w czasie, gdy właścicielem nieruchomości była inna osoba, która jednak nie otrzymała żadnej rekompensaty za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości, podczas gdy ww. przepisy nie wyłączają możliwości dochodzenia odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości, stanowiące ograniczenie prawa własności, przez osoby, które nabyły nieruchomość pod tytułem szczególnym;
2. 2. art. 21 ust. 2 zw. z art. 64 Konstytucji RP w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu pomimo odmowy przez Starostę i Wojewodę ustalenia i wypłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości stanowiące formę wywłaszczenia, w sytuacji gdy każdorazowo odjęcie prawa własności wiąże się z należytym odszkodowaniem, a przepisy nie zawierają ograniczenia w dochodzeniu odszkodowania przez osoby, które nabyły nieruchomość pod tytułem szczególnym.

Wskazując na powyższe zarzuty Skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu i przekazanie temu sądowi sprawy do ponownego rozpoznania. Na podstawie art. 203 pkt 1 ppsa w zw. z art. 205 § 2 ppsa wnieśli o zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego przez radcę prawnego w postępowaniu przed: Wojewódzkim Sądem Administracyjnym i Naczelnym Sądem Administracyjnym według norm przepisanych powiększonych o koszty opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17,00 zł. Na podstawie art. 176 § ppsa wnieśli o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Skarżący kasacyjnie uzasadnili swoje stanowisko.

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna jako niezasadna podlega oddaleniu.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. – dalej ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 ppsa, wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm. – dalej jako "ustawa COVID").

Skarga kasacyjna, w istotnej części, powtarza podstawy prawne i zarzuty zawarte w skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na ostateczną decyzję organu II instancji, w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania z tytułu realizacji odcinka napowietrznej linii elektroenergetycznej15 kV, którą następnie po rozpoznaniu WSA oddalił.

Kluczowym zagadnieniem dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest kwestia statusu prawnego skarżących na gruncie art. 28 kpa, w związku ze złożonym przez nich wnioskiem w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania – w oparciu o właściwe przepisy prawa materialnego ulokowane w ugn – z tytułu realizacji odcinka napowietrznej linii elektroenergetycznej zlokalizowanego, na stanowiącej ich własność nieruchomości położonej w miejscowości [...], oznaczonej geodezyjnie jako działka nr [...] o pow. [...] ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...].

A. O. i M. O., jak wynika z akt sprawy, nie byli adresatami (stronami) decyzji Naczelnika Miasta i Gminy Brzeg z 30 sierpnia 1982 r., nr ZTG.l11-8228118182, wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U z 1974 r., nr 10, poz. 64), w której zezwolono wówczas, tj. w 1982r. Zakładowi Energetycznemu Rejon Brzeg na zajęcie przedmiotowej nieruchomości w celu przebudowy i usunięcia linii napowietrznej elektroenergetycznej 15 kV. Decyzja ta była natomiast skierowana do K. N., właściciela wskazanej wyżej nieruchomości i skutkiem tego aktu administracyjnego nastąpiło ograniczenie w sposobie korzystania z nieruchomości.

Skarżący nabyli później w drodze sukcesji singularnej nieruchomość, którą obejmowała przywoływana decyzja Naczelnika Miasta i Gminy Brzeg. W dniu [...] lipca 2003 r. K. N. zbyła przedmiotową nieruchomość skarżącym w udziale wynoszącym 1/2 części oraz R. i K. O. w udziale wynoszącym również 1/2 części. Następnie swój udział R. i K. O. darowali w dniu [...] sierpnia 2011 r. na rzecz skarżących.

Art. 129 ust 5 pkt 3 ugn ma zastosowanie zarówno do sytuacji pozbawienia praw do nieruchomości na skutek wywłaszczenia, jak również w przypadkach ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości. Przepis ten ma zastosowanie do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie przepisów ugn, pod warunkiem, że objęte nią uprawnienie nie zostało skonsumowane wcześniej, a w szczególności sprawa nie została zakończona wydaniem ostatecznej decyzji ustalającej odszkodowanie.

Odszkodowanie przewidziane w art. 129 ust. 5 ugn dotyczy tylko osób, które zostały wywłaszczone, jak również w przypadkach ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości lub ich następców prawnych wyłącznie pod warunkiem nabycia własności nieruchomości w drodze sukcesji uniwersalnej. Jak wynika z akt sprawy A. O. i M. O. nie są osobami, którym dokonano ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości oraz nie są również następcami prawnymi w drodze sukcesji uniwersalnej (zob. uchwała NSA z dnia 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OPS 1/20).

Trafnie tym samym ustalił WSA, że osobą uprawnioną do odszkodowania jest więc były, tj. posiadający takie prawo w dacie wywłaszczenia, właściciel nieruchomości (w tym przypadku K. N.) oraz jej następcy prawni na mocy sukcesji uniwersalnej. Skutek decyzji zezwalającej na realizację linii energetycznej, a tym samym ograniczającej prawo własności nieruchomości, przez którą owa linia miała przebiegać, nastąpił w czasie wydania tej decyzji, a tym samym należy go odnieść do podmiotu, któremu przysługiwało takie prawo w czasie wydania tej decyzji. Obowiązek zapłaty odszkodowania wiąże się ściśle z uszczerbkiem majątkowym w postaci ograniczenia prawa rzeczowego do nieruchomości. Uszczerbek ten ponosi podmiot legitymujący się tytułem do nieruchomości w momencie dokonywania ograniczenia prawa rzeczowego. Późniejsi nabywcy takiej nieruchomości uzyskują prawo rzeczowe już ograniczone orzeczonym wywłaszczeniem, a tym samym dokonane wcześniej wywłaszczenie nie wyrządza szkody w ich prawach majątkowych.

Konsekwencją przyjęcia, że wywłaszczenie następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej (art. 128 ust. 1 ugn) jest uznanie, iż wierzytelność o zapłatę odszkodowania nie ma charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość, albowiem nie jest roszczeniem wynikającym z zobowiązania realnego, a także nie podlega obowiązkowemu wpisowi do księgi wieczystej. Roszczenie o zapłatę odszkodowania za ograniczenie prawa rzeczowego nie przechodzi na singularnego nabywcę własności takiej nieruchomości i nie przysługuje każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości (zob. wyrok NSA z dnia 2 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 2112/17 – zam. w CBOSA).

W związku z powyższym A. O. i M. O. nie przysługuje wnioskowane odszkodowanie gdyż nie znajduje odpowiedniego oparcia w ugn, tj. normach prawa materialnego, a tym samym skarżący nie mają interesu prawnego i zarazem przymiotu strony w rozumieniu art. 28 kpa. Źródłem sytuacji prawnych w prawie administracyjnym, jak wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, mogą być wyłącznie normy prawne i jedynie bezpośredni związek interesu indywidualnego z tymi normami pozwala kwalifikować go jako interes prawny. Znamiona (cechy) interesu prawnego, ogniskujące się w istocie w cesze jego bezpośredniości, uzasadniają wniosek, że skutki czynności prawnej dokonanej przez podmioty prawa cywilnego samoistnie nie stanowią źródła interesu prawnego w przestrzeni prawa administracyjnego. Jeśli ustawodawca widzi potrzebę ścisłego związania w przestrzeni prawa administracyjnego sytuacji prawnej określonego podmiotu z aktami i czynnościami z zakresu prawa cywilnego, to ustanawia odrębną normę prawną, w której treści bezpośrednio nawiązuje do tych aktów lub czynności (zob. uchwała NSA z dnia 30 czerwca 2022 r. sygn. akt I OPS 1/22 – zam. w CBOSA).

W świetle powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny nie naruszył prawa materialnego gdyż właściwie zastosował wszystkie wskazywane w skardze kasacyjnej przepisy ugn oraz Konstytucji RP.

Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty, oznaczone wyżej jako nr 1, 2, 3, i 6 odnoszące się do naruszenia przepisów postępowania oparte są na nieuprawnionym stanowisku skarżących, że mają oni status strony w rozumieniu art. 28 kpa, co zostało wyjaśnione wyżej. Natomiast zarzut nr 4 usiłujący wykazać nieprawidłowe oznaczenie strony w decyzji administracyjnej jest chybiony, ponieważ jej adresaci są oznaczeni stosownie do wymagań art. 107 § 1 pkt 4 kpa. Forma powołania (przytoczenia) podstawy prawnej w decyzji organu, a zwłaszcza brak wyczerpującego wskazania wszystkich miejsc publikacji aktów normatywnych, którą obejmuje zarzut nr 5 nie miała wpływu na wynik sprawy. Tym samym WSA nie naruszył wskazywanych w skardze kasacyjnej przepisów postępowania.

Mając na uwadze powyższe należy uznać, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy COVID orzekł, jak w sentencji.