Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r., sygn. akt IV SA/Po 201/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę A. R. i K. R. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nieruchomości.
W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji podał następujący stan faktyczny sprawy:
A. R., K. R. i B. N. (spadkobiercy J. R.– właściciela przedmiotowej nieruchomości) wnioskiem z dnia 18 lutego 2000 r. wystąpili o zwrot wywłaszczonej nieruchomości położonej w P. przy ul. [...], nabytej przez Skarb Państwa aktem notarialnym z [...] marca 1975 r., rep. [...].
Wywłaszczona działka nr [...] stanowi obecnie działkę nr [...] o pow. [...] ha oraz działki nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha.
Starosta P. decyzją z dnia [...] lipca 2007 r., na podstawie art. 136 ust. 3, art. 137 ust. 1 i art. 216 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm.) odmówił A. R., K. R. i B. N. zwrotu wywłaszczonej nieruchomości wskazując, iż cel wywłaszczenia, to jest budowa trasy E-8 oraz ogródków działkowych, został zrealizowany przed upływem siedmiu lat od dnia przejęcia nieruchomości i nie została spełniona żadna przesłanka zbędności określona w art. 137 ust. i powołanej wyżej ustawy.
Odwołanie od powyższej decyzji wnieśli A. R. K. R. i B. N. wskazując, iż w umowie sprzedaży z dnia [...] marca 1975 r. jako cel wywłaszczenia wskazano jedynie budowę trasy E-8, a cel ten został zrealizowany jedynie na części wywłaszczonej nieruchomości. Ponadto skarżący wskazali, iż z oświadczenia z dnia 18 października 1974 r. wynika jedynie, że J. R. wyraził zgodę na nabycie nieruchomości przez Skarb Państwa pod budowę trasy E-8 przy czym zgodę tę warunkował nabyciem całej nieruchomości, gdyż według jego stanu wiedzy pozostały teren przeznaczony został pod budowę pracowniczych ogrodów działkowych. W ocenie skarżących oświadczenie to, w części dotyczącej ogrodów działkowych, dokumentuje jedynie stan wiedzy byłego właściciela i nie może stanowić dowodu na to, jaki był cel wywłaszczenia.
Wojewoda W. decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. utrzymał w mocy wskazaną wyżej decyzję. Organ wyjaśnił, iż po przeanalizowaniu materiału dowodowego uznać należy, iż nieruchomość stanowiąca pierwotnie własność J. R., została nabyta na rzecz Skarbu Państwa w dniu [...] marca 1975 r. aktem notarialnym, repertorium [...]. Z aktu tego wynika, iż celem wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości była wyłącznie budowa trasy E-8.
Organ zwrócił uwagę, iż aktem notarialnym przenoszącym własność całej nieruchomości "sfinalizowano" jedynie wywłaszczenia. Zatem fakt, iż w akcie tym podano, iż przeniesienie własności nieruchomości następuje w celu jej wywłaszczenia w trybie ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości pod budowę trasy E-8 nie przesądza jeszcze, w ocenie organu, o przeznaczeniu pozostałej części gruntu (obecnych działek nr [...] i nr [...]).
Wojewoda W. uznał, że w niniejszej sprawie należy wziąć pod uwagę również dokumenty poprzedzające i następujące po przeniesieniu własności, które przesądzają o celu wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości, jak między innymi uchwałę Prezydium Rady Narodowej z [...] listopada 1972 r. Nr [...] o rozwoju pracowniczych ogrodów działkowych na terenie miasta P. w latach 1972-1975 r., protokół spotkania z dnia 11 lutego 1975 r., pismo z dnia 21 marca 1975 r., pismo z dnia 9 kwietnia 1975 r., decyzję Wojewódzkiego Zarządu Rozbudowy Miast i Osiedli Wiejskich w P. z dnia [...] czerwca 1976 r., Nr [...] o zatwierdzeniu planu realizacyjnego terenu Pracowniczych Ogrodów Działkowych przy ul. [...] w P. oraz oświadczenie J. R. z [...] października 1974 r.
Zdaniem organu drugiej instancji nie ma wątpliwości, iż na działce nr [...] został zrealizowany cel wywłaszczenia, jakim była budowa trasy E-8. Zwrócono uwagę, że Zarząd Dróg Miejskich w P. w piśmie z [...] kwietnia 2003 r. podał, iż ul. [...] stanowi fragment trasy E-8, ul. [...] jest drogą publiczną-gminną w rozumieniu ustawy o drogach publicznych i została wybudowana w związku z realizacją trasy E-8. Inwestycja polegająca na budowie ulic [...] i [...], zgodnie z informacją Zarządu Dróg Miejskich w P. z [...] kwietnia 2007 r. realizowana była w latach 1974-1975.
Organ odwoławczy uznał również, że cel wywłaszczenia został zrealizowany również na działkach nr [...] i nr [...] pomimo tego, iż cel wywłaszczenia jakim była budowa ogródków działkowych nie został wyrażony wprost w akcie notarialnym z [...] marca 1975 r. Zdaniem Wojewody W. zarówno bowiem z dokumentów zgromadzonych w niniejszej sprawie, jak i oględzin przeprowadzonych przez organ pierwszej instancji wynika, iż obie działki znajdują się na terenie Rodzinnych Ogródków Działkowych "[...]".
Na tę decyzję A. R. oraz K. R. złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając jej rażące naruszenie prawa, w szczególności art. 136 ust. 3 i art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez uznanie, że wywłaszczona nieruchomość nie stała się zbędna na cel, na który została wywłaszczona.
Skarżący wskazali, iż w umowie sprzedaży spornej nieruchomości jako cel wywłaszczenia wskazano jedynie budowę trasy E-8, a ten cel został zrealizowany jedynie na części wywłaszczonej nieruchomości.
Wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r., sygn. akt IV SA/Po 201/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalając skargę A. R. i K. R. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] stycznia 2009 r. powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne stwierdził, że, gdy umowa nie formułowała celu nabycia, wówczas w postępowaniu w sprawie zwrotu tej nieruchomości cel ten powinien zostać ustalony na podstawie innych dowodów.
Sąd zauważył, że w niniejszej sprawie co prawda z treści umowy wynika, iż celem wywłaszczenia była budowa trasy E-8 odcinka zachodniego, to jednakże dla ustalenia celu wywłaszczenia całej nieruchomości, zdaniem Sądu, organ zasadnie sięgnął do dodatkowych dokumentów i ustalił cel wywłaszczenia na podstawie całości materiału dowodowego. Sąd zwrócił uwagę na oświadczenie J. R. z dnia [...] października 1974 r. (k. [...] akt administracyjnych), w którym wyraził on zgodę na nabycie części tej nieruchomości pod budowę trasy E-8 wskazując jako warunek odstąpienia nabycie całej nieruchomości. Oznacza to, zdaniem Sądu, że koncepcja budowy pracowniczych ogródków działkowych znana była poprzedniemu właścicielowi przed wywłaszczeniem. Potwierdzenie okoliczności, iż istniał zamiar przeznaczenia spornych nieruchomości na ogródki działkowe można znaleźć ponadto w ustaleniach realizacyjnych ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego miasta P. zatwierdzonego uchwałą Prezydium Rady Narodowej miasta P. z dnia [...] września 1966 r., Nr [...].
Potwierdzenie faktu, iż część nieruchomości miała być przeznaczona na ogródki działkowe stanowi również sporządzony do użytku służbowego w marcu 1974 r. dokument nazwany "Pracownicze ogrody działkowe stan i program rozwoju na tle perspektywicznego zagospodarowania przestrzennego m. P.". Z dokumentu tego wynika, iż teren obejmujący około 12 ha w okolicy ul. [...] ma być przeznaczony na ogródki działkowe. To potwierdza również dokument "Warunki realizacji inwestycji" nr [...] z dnia [...] maja 1974 r., w której określono zagospodarowanie terenu pod Pracownicze Ogrody Działkowe oraz wyjaśniono, iż dojazd do ogródków działkowych przewidzieć należy ulicą [...]. Wskazano, iż z uwagi na rolnicze użytkowanie wskazanego terenu o zamierzonym przejęciu gruntów należy powiadomić obecnych użytkowników.
Ponadto Zarząd Dróg i Mostów pismem z dnia [...] kwietnia 1975 r. zawiadomił Urząd Dzielnicowy [...] o nabyciu na budowę trasy E-8 i ogródków działkowych przedmiotowej nieruchomości.
Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, w świetle wskazanych wyżej dokumentów nie ulega wątpliwości, iż celem wywłaszczenia w niniejszej sprawie nie była tylko budowa trasy E-8, ale również budowa pracowniczych ogródków działkowych.
Sąd uznał także, że realizowana na przedmiotowej nieruchomości inwestycja jest zgodna z celem nabycia i została wykonana w odpowiednim terminie, a zatem nie można jej uznać za zbędną w świetle art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę kasacyjną wnieśli A. R. i K. R., wnosząc o jego uchylenie w całości i rozpoznanie skargi w trybie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono także o zasądzenie, na podstawie art. 203 pkt 1 wskazanej wyżej ustawy, kosztów postępowania według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa przez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 136 ust. 3 i art. 137 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, poprzez przyjęcie, że wywłaszczona nieruchomość położona w P. przy ul. [...], stanowiąca aktualnie działki nr [...], [...], [...], arkusz mapy [...], obręb K., nie stała się zbędna na cel, na który została wywłaszczona.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że treść umowy sprzedaży z dnia [...] marca 1975 r., dokonanej w trybie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, jako cel wywłaszczenia wskazywała jedynie budowę trasy E-8. Cel ten natomiast został zrealizowany jedynie na części wywłaszczonej nieruchomości, w związku z czym stwierdzić należy, że cel wywłaszczenia nie został zrealizowany, a mając na uwadze upływ ponad 10 lat od dnia wywłaszczenia, należy uznać, że wywłaszczona nieruchomość stała się zbędna na cel, na który została wywłaszczona.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania – Prezydent Miasta P. – wniósł o jej oddalenie i o zasądzenie kosztów według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie występuje przesłanka nieważności określona w art. 183 § 2 pkt 5, stanowiąca, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli jedna ze stron została pozbawiona możności obrony swych praw.
W rozpoznawanej sprawie zauważyć należy, że w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu nie brała udziału jedna ze stron postępowania – B. N. Na etapie postępowania administracyjnego była ona bowiem – wraz z A. R. i K. R. – reprezentowana przez radcę prawnego P. H.. Skargę na decyzję Wojewody W. z dnia [...] stycznia 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w imieniu A. R. i K. R. złożył radca prawny P. H., co potwierdza stosowne pełnomocnictwo znajdujące się w aktach sprawy. Pełnomocnictwo to nie obejmowało już umocowania do reprezentowania B. N. Tym samym, zawiadomienie o terminie rozprawy przed Sądem pierwszej instancji należało wysłać również do B. N., czego jednak nie uczyniono. Takie zaniedbanie Sądu pierwszej instancji spowodowało zatem pozbawienie jej możliwości udziału w postępowaniu przed tym Sądem, a co za tym idzie została ona pozbawiona możności obrony swych praw.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł przejść do merytorycznej oceny zasadności zarzutów skargi kasacyjnej.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 orzekł, jak w sentencji.