Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 13 marca 2007 r. sygn. akt II SA/Lu 87/07 oddalił skargę A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. w przedmiocie odmowy przyznania zaliczki alimentacyjnej.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył ustalenia organów, z których wynikało, iż A. K., domagająca się zaliczki alimentacyjnej na dwóch synów A. K. i M. K., pozostaje w nieformalnym związku i mieszkając ze S. M., będącym ojcem jej trzeciego dziecka - A. M., nie spełnia warunku z art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, gdyż nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko.
Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) definiując osobę uprawnioną w art. 2 pkt 5 lit. a stanowi, że ilekroć jest mowa o osobie uprawnionej oznacza to osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do art. 18 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej, w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli nie są sprzeczne z niniejszą ustawą.
Natomiast art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2000 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) określa osobę samotną, wychowującą dziecko jako pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. A. K., która pozostaje w nieformalnym związku ze S. M., z którym zamieszkuje i posiada jedno dziecko, na które S. M. łoży alimenty w kwocie 200 zł miesięcznie, nie spełnia warunku osoby samotnie wychowującej dzieci. Z tych względów organy odmówiły jej przyznania zaliczki alimentacyjnej na dzieci z jej poprzedniego związku.
W skardze na decyzję ostateczną SKO z dnia [...] A. K. podniosła, że zamieszkiwanie ze S. M. w jednym domu nie jest równoznaczne z tym, że wspólnie wychowują córkę A. M.. Stwierdziła, że - jej zdaniem - wychowanie dziecka polega na utrzymywaniu go (z czego - jak przyznaje - ojciec A. wywiązuje się co miesiąc), ale przede wszystkim trzeba dziecko pilnować, nakarmić i - w przypadku dziecka często chorującego, tak jak córka skarżącej - jeździć do lekarzy. Te wszystkie czynności skarżąca wykonuje sama, więc nie można twierdzić, że ojciec A. wychowuje ją wraz z nią.
Kolegium wniosło o oddalenie skargi, a odnosząc się do zarzutu stwierdziło, iż stopień zaangażowania S. M. w proces wychowania córki nie neguje faktu, że skarżąca wraz z nim wspólnie wychowuje córkę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrując skargę nie podzielił jej zarzutów, zaś decyzję uznał za zgodną z prawem. Zdaniem Sądu kluczowym zagadnieniem, od którego zależy rozstrzygniecie sprawy jest ocena, czy synowie skarżącej A. K. i M. K. są osobami uprawnionymi do otrzymania zaliczki alimentacyjnej w świetle dyspozycji art. 2 pkt 5 lit. a w związku z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, a w szczególności, czy spełniona jest przesłanka samotnego wychowywania tych dzieci. W tym zakresie wskazany przepis odsyła do unormowania zawartego w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
W myśl art. 3 pkt 17a tej ustawy (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2006 r.) przez osobę samotnie wychowującą dziecko należy rozumieć: pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem.
Wobec ustalenia w toku postępowania, że A. K. wychowuje wraz ze S. M. ich wspólne dziecko - A. M., nie może być ona uznana - w świetle przedstawionej regulacji prawnej - za osobę samotnie wychowującą dzieci także w odniesieniu do synów: A. K. i M. K. będących jej dziećmi z rozwiązanego przez rozwód małżeństwa ze S. K..
Powyższe ustalenie - mimo zaprzeczenia skarżącej w ocenie Sądu - nie nasuwa zastrzeżeń. Organy administracji dokonały go w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, który oceniły w ramach swoich uprawnień zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Istotne znaczenie ma zwłaszcza dla weryfikacji prawdziwości twierdzeń skarżącej (przesłuchanej w toku postępowania także w trybie art. 86 k.p.a.) fakt podania przez S. M. w pozwie z dnia 13 lipca 2006 r. do Sądu Rejonowego w P. (o uchylenie obowiązku alimentacyjnego względem jego dzieci: P. M. i D. M.), iż pozostaje w nieformalnym związku z A. K.. W powiązaniu z bezspornym faktem zamieszkiwania przez skarżącą wraz z dziećmi w domu S. M., jak też przyznania przez nią, iż ten ostatni interesuje się swoją córką A., niekiedy się z nią bawi i kupuje jej słodycze, a także ponosi koszty utrzymania domu, istniały wystarczające podstawy do uznania, że A. K. wychowuje swoją córkę wspólnie z jej ojcem.
Z tych względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, zaś skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zw. dalej ustawą P.p.s.a.
W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku A. K., prawidłowo reprezentowana przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, zarzuciła naruszenie przepisów postępowania art. 1 § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz art. 3 § 2 pkt 1 i art. 151 ustawy P.p.s.a. przez naruszenie funkcji kontrolnej i oddalenie skargi będące konsekwencją wadliwego przyjęcia, iż organ nie naruszył art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 2 pkt 5 lit. a oraz art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej przez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niesłusznym przyjęciu, iż skarżąca nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko.
Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości, przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz przyznania wynagrodzenia z tytułu kosztów zastępstwa adwokackiego z urzędu, które nie zostały zapłacone w całości, ani w części.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor podnosząc naruszenie przez Sąd funkcji kontrolnej wobec decyzji organów administracji w istocie podważa dokonaną przez Sąd wykładnię art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem skarżącej dokonując wykładni tego przepisu nie można ograniczyć się jedynie do dyrektyw wykładni językowej, ale trzeba mieć na uwadze również względy celowościowe oraz wzgląd na racjonalność ustawodawcy. Istotna w sprawie jest bowiem ocena, czy przesłanka "wspólnego wychowywania dziecka" dotyczy któregokolwiek z dzieci osoby ubiegającej się o przyznanie zaliczki alimentacyjnej, czy też dziecka, którego przyznanie tej zaliczki bezpośrednio dotyczy. Wojewódzki Sąd Administracyjny, podzielając pogląd organów administracji I i II instancji, nie zauważył tej kwestii i poprzestał na literalnej wykładni przepisu art. 3 pkt 17a. Skarga podnosi, że przepis ten przewiduje dwie równorzędne przesłanki, warunkujące przyznanie statusu "osoby samotnie wychowującej dzieci": stan wolny (m.in. osoba rozwiedziona) i brak wspólnego wychowywania dziecka z jego rodzicem.
W sposób oczywisty chodzi tu o wychowywanie dziecka, którego dotyczy zaliczka alimentacyjna, wspólnie z rodzicem, którego dotyczy rozwód. Gdyby bowiem ustawodawca pominął drugi człon przepisu, dla uzyskania zaliczki alimentacyjnej wystarczyłby fikcyjny rozwód lub separacja, przy czym oboje rodzice mogliby nadal wspólnie wychowywać dziecko. Ustawa o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej ma na celu pomoc dzieciom, wobec których jedno z rodziców nie wykonuje obowiązku alimentacyjnego; nie można pogodzić z założeniem o racjonalności ustawodawcy takiej interpretacji przepisu, w której sytuacja dziecka, którego dotyczy zaliczka alimentacyjna, byłaby uzależniona od sytuacji jego brata lub siostry pochodzących z innego związku.
Reasumując, przepis art. 3 pkt 17a wspomnianej ustawy należy rozumieć w ten sposób, że nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko m.in. osoba rozwiedziona, która wychowuje dziecko, co do którego stara się o uzyskanie zaliczki alimentacyjnej, wspólnie ze swoim byłym małżonkiem. W niniejszej sprawie stan faktyczny jest całkowicie odmienny - A. K. wychowuje A. K. i M. K. w istocie jako "osoba samotnie wychowująca dzieci", bo ojciec małoletnich S. K. nie uczestniczy w ich wychowaniu; natomiast ojciec A. M. - S. M. uczestniczy w wychowaniu swojej córki, co powoduje, że w odniesieniu do A. M. zaliczka alimentacyjna by nie przysługiwała.
Wobec powyższego wyrok w niniejszej sprawie oparty jest na błędnej wykładni oraz niewłaściwym zastosowaniu przepisu prawa materialnego i zdaniem strony powinien zostać uchylony.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę nieważność postępowania, która w tej sprawie nie miała miejsca.
Przy zarzucie naruszenia przepisów postępowania skarga kasacyjna z reguły podważa stan faktyczny przyjęty przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku.
Wniesiona w tej sprawie skarga kasacyjna stawia na pierwszym miejscu zarzut naruszenia przepisów postępowania art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, określający przedmiot i zakres kontroli sądowej, który to przepis jak również art. 3 § 2 pkt 1 ustawy P.p.s.a. nie zostały naruszone przez Sąd.
Przytoczony w uzasadnieniu wyroku stan faktyczny, przyjęty przez Sąd oparty był na ustaleniach organów, które w całości podzielił Sąd.
W istocie więc skarga kasacyjna została oparta na zarzucie przepisów prawa materialnego i ten zarzut Naczelny Sąd Administracyjny uznał za dający podstawę do uchylenia wyroku.
Wywody skargi kasacyjnej, iż Sąd i organy dopuściły się błędu przy stosowaniu przepisów prawa materialnego zasługują na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny już w wyroku z dnia 27 czerwca 2007 r. sygn. akt I OSK 1494/06 (niepubl.) orzekając w sprawie o podobnym stanie faktycznym uznał, iż nie sposób pozbawić prawa do świadczenia w postaci zaliczki alimentacyjnej na dzieci (które nie są wychowywane przez ich rodzica) tylko dlatego, że ich matka pozostając w konkubinacie wychowuje inne dziecko z nieformalnego związku wspólnie z ojcem tego dziecka.
Pogląd ten podziela Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę i uznaje go za tym bardziej zasadny, gdyż Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt P 18/06 orzekł, iż art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zw. z art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g wspomnianej ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. w zakresie jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 i 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.).
Ponadto Trybunał uznał, iż art. 2 pkt 5 lit. a wspomnianej ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. w zw. z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo:
- a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim,
- b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka.
Powyższy wyrok ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczny.
Skutkiem powyższego wyroku z dniem jego ogłoszenia stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji przepis uznany za niekonstytucyjny traci moc.
Oparcie orzeczenia sądowego lub decyzji administracyjnej na podstawie przepisu, który został uznany za niekonstytucyjny stanowi podstawę do uchylenia ich w trybie wznowienia postępowania (art. 190 ust. 4 Konstytucji).
Rozpoznając skargę kasacyjną po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego, uznającego przepis stanowiący podstawę do wydania zaskarżonej decyzji, za niekonstytucyjny Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił tę okoliczność, na co pozwalał postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego, wskazujący jako naruszony przepis uznany przez Trybunał za niezgodny z Konstytucją.
Przy trafnym zarzucie naruszenia prawa materialnego Sąd odwoławczy stosując przepis art. 188 ustawy P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok a rozpoznając skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a powołanej ustawy uchylił także decyzje organów obu instancji.
Odnośnie wniosku o przyznanie wynagrodzenia dla pełnomocnika orzeczenie w tym względzie wyda Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie przepisów art. 258-261 ustawy P.p.s.a.
Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącej powinien złożyć Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.