Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 6 września 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 849/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę I. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na następujący stan faktyczny i prawny sprawy: decyzją z dnia [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił I. H. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dla małoletnich dzieci: D. i K. H..
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...]
Organ wskazał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym art. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004r., Nr 39, poz. 353) powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku.
Wskazano, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zmarły ojciec dziecka został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od stycznia 2005 r., tj. 5 lat, 6 miesięcy i 26 dni od ustania zatrudnienia. Jak wynika z akt sprawy, przyczyną dla której zmarły M. H. nie podejmował zatrudnienia, była choroba [...], co nie jest okolicznością usprawiedliwiającą przerwę w zatrudnieniu.
Na tę decyzję I. H. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc, że zmarły mąż długo chorował na chorobę nowotworową i odczuwał skutki choroby, jego [...] był spowodowany także skutkami choroby i próbą zapomnienia o niej. Podkreśliła swoją trudną sytuację materialną, która uniemożliwia jej i jej dzieciom godne życie.
Wyrokiem z dnia 6 września 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 849/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę I. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Sąd wskazał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ocenił, iż w niniejszej sprawie brak jest szczególnych okoliczności, dla których zmarły M. H. nie wypracował świadczenia. Zaprzestał on bowiem zatrudnienia na ponad 5 i pół roku przed datą, którą orzeczono wobec niego całkowitą niezdolność do pracy. W tym okresie był zdolny do pracy, a podnoszony przez skarżącą [...] jako okoliczność, która spowodowała, że nie podejmował pracy, nie może być brana pod uwagę, bowiem nie jest to okoliczność szczególna, o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale okoliczność wynikająca ze słabości charakteru, czy stylu życia osoby, po której wnioskodawca pragnie otrzymać świadczenie.
W ocenie Sądu nałóg uniemożliwiający podjęcie stałej pracy, taki jak [...] nie może usprawiedliwiać braku zatrudnienia, które to stanowisko jest konsekwentnie podtrzymywane przez orzecznictwo sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożył pełnomocnik I. H., adwokat P. F., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi poprzez uwzględnienie skargi I. H., uchylenie zaskarżonych decyzji i przyznanie skarżącej dochodzonego świadczenia.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, a w szczególności naruszenie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353), poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie powołanego przepisu i odmowę przyznania małoletnim D. H. i K. H., reprezentowanym przez matkę — I. H. renty rodzinnej po zmarłym ojcu — M. H., mimo, że w sprawie niniejszej spełnione zostały wszystkie przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone treścią przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w szczególności poprzez uznanie, że skarżąca nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek "szczególnych okoliczności".
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w niniejszej sprawie, tak dla organów postępowania administracyjnego, jak i dla Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, bezspornym było występowanie trzech spośród czterech przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Bezspornym jest, że małoletnie dzieci M. H. są członkami rodziny pozostałymi po ubezpieczonym, nie mogą podjąć pracy ze względu na wiek, jak również nie posiadają niezbędnych środków utrzymania, brak jest przesłanki stanowiącej o szczególnych okolicznościach, wskutek których dzieci M. H. nie spełniają warunków do uzyskania renty rodzinnej po zmarłym ojcu.
Podniesiono, że M. H. nie przepracował minimalnego okresu składkowego, wymaganego przez prawo dla nabycia przez jego małoletnie dzieci renty rodzinnej, nie wskutek: "okoliczności wynikających ze słabości jego charakteru", lecz wskutek obiektywnych, nadzwyczajnych okoliczności, które wbrew jego zamiarom i woli, stanowiły niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia i związanego z nim płacenia składek na ubezpieczenie społeczne (vide wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 436/05).
Autor skargi kasacyjnej zauważył, że bezspornym jest fakt, iż M. H. chorował na nowotwór. Od momentu diagnozy do chwili śmierci M. H. upłynęło zaledwie około 6 miesięcy, co oznacza, że jego choroba rozpoczęła się znacznie wcześniej. To właśnie tego okresu, tj. okresu rozwoju choroby M. H., dotyczyły pisma skarżącej, w których wymieniała ona, jako wtórną przyczynę niezdolności M. H. do pracy – alkoholizm.
Skarżąca wskazała, że jej mąż od bardzo długiego czasu cierpiał i czuł, że jest chory, jednakże ignorował swój stan i celem łagodzenia jego skutków uciekał w [...]. Podkreśliła także, iż w toku sprawy nigdy nie powoływała [...] męża, jako "szczególnej przyczyny", dla której nie przepracował on minimalnego okresu składkowego, lecz wskazywała, że choroba, na którą zmarł, a która w jej przekonaniu rozwijała się u męża od początku lat dwutysięcznych, wywołała u niego [...] i de facto uniemożliwiła mu podjęcie stałego zatrudnienia. W swoich pismach I. H. wskazywała, że w okresach, kiedy mąż czuł się lepiej (tzn. nie miał dolegliwości związanych z chorobą podstawową), nie pił, lecz podejmował różne dorywcze zajęcia, aby móc wspomóc finansowo swoją rodzinę.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki określone w art. 183 § 2 powołanej powyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
W niniejszej sprawie podstawą skargi kasacyjnej jest naruszenie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten stanowi, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać świadczenie w drodze wyjątku, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki:
- 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym;
- 2) nie spełnia warunków ustawowych określonych w tym przepisie wskutek szczególnych okoliczności;
- 3) nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy w związku ze złym stanem zdrowia lub wiek;
- 4) nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Zdaniem Sądu niekwestionowaną okolicznością w niniejszej sprawie jest, że skarżąca nie posiada niezbędnych środków dla utrzymania siebie i dzieci.
Podkreślić jednak należy, że wymóg łącznego spełnienia przesłanek z art. art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oznacza, że ustawodawca powiązał uprawnienie dziecka zmarłej osoby do renty rodzinnej w drodze wyjątku z hipotetycznie istniejącym prawem osoby zmarłej do świadczenia rentowego bądź emerytalnego.
Zasadnym jest wskazanie, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku w trybie art. 83 ust 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest oparte na konstrukcji roszczenia, a dokonuje się w ramach decyzji uznaniowej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli zajdą przesłanki wymienione w tym przepisie. Jego brzmienie oznacza zatem, iż jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek należy do oceny organu, który w każdym przypadku okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.
Podkreślić należy, że fakt, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazywano, że pozostawanie bezrobotnym może być brane pod uwagę w aspekcie spełnienia przesłanki z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, nie oznacza, że zaskarżoną decyzję cechuje dowolność rozstrzygnięcia. Z przepisu art. 83 ust 1 powołanej ustawy wynika bowiem przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego prawa stanowią źródło uprawnień pozostałych po nim dzieci, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy wobec zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły.
Zatem ewentualne przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dziecku zmarłej osoby uwarunkowane jest ustaleniem, iż osobie tej przysługiwałoby świadczenie rentowe bądź emerytalne, a zatem w niniejszej sprawie niezbędnym było dokonanie oceny, czy organ miałby podstawy do przyznania D. i K. H. świadczenia rentowo – emerytalnego w drodze wyjątku.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za zasadną należy uznać ocenę dokonaną w niniejszej sprawie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ocenił, że zmarły ojciec dziecka nie legitymował się prawem do przyznania mu wskazanego świadczenia, bowiem nie spełniał ustawowych przesłanek, które uprawnienie takie ewentualnie mogłyby uzasadniać. M. H. cierpiał na chorobę [...], która – według ustalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego – nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust 1 powołanej ustawy, zwłaszcza gdy nie został on uznany w drodze odpowiedniego orzeczenia za osobę niezdolną do pracy.
Zatem, gdy M. H. nie pozostawał w zatrudnieniu i nie mógł być obiektywnie uznany za osobę niezdolną do pracy, jego bezczynność zawodowa wynikała z powodów subiektywnych, które nie kwalifikują się do uznania za szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 wskazanej ustawy.
Ponadto wskazać należy, że świadczenie przewidziane w art. 83 powołanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet, gdy potrzeby są uzasadnione, na co trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zaskarżonym wyroku.
Wskazać w tym miejscu wypada, że nie jest kompetencją Naczelnego Sądu Administracyjnego przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, o co wniesiono w skardze kasacyjnej, bowiem czynność ta – w myśl art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – jest zastrzeżona dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego jest zbadanie zgodności z prawem zaskarżonego wyroku – w granicach określonych skargą kasacyjną, po uprzednim wykluczeniu wystąpienia przesłanek określonych w art. 183 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
W związku z powyższym uznać należy, że zarzuty skargi kasacyjnej nie mają usprawiedliwionej podstawy.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sad Administracyjny na podstawie art. 184 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.
Przepisy art. 209 i 210 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 wskazanej ustawy) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.