Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 18 lutego 2021 r., II SA/Bk 61/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił skargę J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca J. R., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie:
- 1. prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 151 p.p.s.a. przez bezzasadne oddalenie skargi, w sytuacji gdy skarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. naruszała art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez zaniechanie podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i pozostawienie poza rozważeniami organu argumentów podnoszonych przez skarżącą w toku całego postępowania administracyjnego i w konsekwencji arbitralne przyjęcie, że skarżąca pozostawała w kontakcie ze swoim mężem, w związku z czym wiedziała gdzie mieszka i ile pieniędzy zarabia, w sytuacji gdy z zeznań skarżącej wynika, że pozostawała z mężem w separacji faktycznej, co z kolei wskazuje, biorąc pod uwagę zasady doświadczenia życiowego, że rzeczywiście mogła nie wiedzieć co dzieje się z jej mężem, co powinno skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a.;
- 2. prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 30 ust 1 w związku z art 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", przez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że świadczenie jest nienależne w związku z czym należy się jego zwrot, w sytuacji gdy skarżąca pobierając świadczenie była w usprawiedliwionym przekonaniu, że nie istnieje żadna okoliczność powodująca ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie ich wysokości albo wstrzymanie ich wypłaty.
Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżanego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i zasądzenie zwrotu nieuiszczonych kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek.
Mając na uwadze, iż przedmiotową skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznanie skargi wypada rozpocząć od zarzutów procesowych, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd I instancji przepis prawa materialnego (vide: wyrok NSA z dnia 9 marca 2005 r., FSK 618/04, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W okolicznościach niniejszej sprawy kluczowy charakter ma ustalenie tyczące świadomości pobierania przez skarżącą świadczeń rodzinnych, w sytuacji zaniechania wykonania, ciążącego na osobie uprawnionej do świadczeń rodzinnych, obowiązku informowania organu o każdej zmianie okoliczności faktycznych mających wpływ na dalsze przysługiwanie świadczenia.
Rekapitulując stan sprawy trzeba zauważyć, iż skarżąca po uzyskaniu prawa do zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami na okres od 1 listopada 2015 r. do 31 października 2016 r., zaniechała powiadomienia organu o wyjeździe członka rodziny (męża i ojca małoletnich dzieci) do pracy w [...] w marcu 2016 r. Nie ulega przy tym wątpliwości, iż podjęcie przez męża skarżącej pracy w Niemczech w okresie od marca do listopada 2016 r. i uzyskanie z tego tytułu wynagrodzenia w kwocie 1.[...] EUR w pierwszym miesiącu zatrudnienia, stanowi okoliczność, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Wpływa ona bowiem na wysokość dochodu (art. 3 pkt 1, 2 i 2a u.ś.r.), od którego zależy zasiłek rodzinny (art. 5 ust. 1 u.ś.r.), a zatem wywołuje ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części.
Nie ulega także wątpliwości, iż skarżąca ubiegając się o przyznanie powyższego świadczenia, jak i świadczenie to uzyskując, była pouczona o powyższych okolicznościach. To zaś powoduje wypełnienie dyspozycji art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Kontrowersja zarysowana w skardze kasacyjnej dotyczy natomiast świadomości skarżącej wystąpienia powyższej okoliczności. Autor kasacji, wskazując na naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, odwołuje się do "prawdopodobieństwa" separacji małżonków, ich skłócenia i niekontaktowania się, wynikiem czego skarżąca nie wiedziała o wyjeździe męża do pracy w Niemczech, a w konsekwencji nie spoczywał na niej prawny obowiązek powiadomienia organu o tym fakcie. Odnosząc się do tej kwestii wypada zauważyć, iż organ administracji realizując zasadę prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.) jest zobowiązany do podjęcia czynności procesowych mających na celu zebranie całego materiału dowodowego i do rozpatrzenia tak zgromadzonego materiału (art. 77 § 1 k.p.a.). Realizacja tych obowiązków wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego co do wszystkich okoliczności stanowiących fakty prawotwórcze, a następnie organ winien dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnej sprawy na podstawie analizy całego materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zaś swoje stanowisko przekonująco uzasadnić (art. 107 § 3 w związku z art. 11 k.p.a.) (vide: wyrok NSA z dnia 28 września 2012 r., II GSK 1548/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Analiza okoliczności sprawy wyraźnie wskazuje, iż organy obu instancji powyższym obowiązkom sprostały, a ustalony stan faktyczny odpowiada ww. dyrektywom. Organ administracji ma obowiązek rozpatrzenia całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Obowiązek ten pozostaje w ścisłym związku z wyrażoną w art. 80 k.p.a. zasadą swobodnej oceny dowodów, która nie tylko nie wyznacza organowi merytorycznych reguł oceny wyników postępowania dowodowego ale oznacza ocenę wartości dowodowej poszczególnych środków dowodowych według wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania organu. Odwołując się do tych kryteriów trafnie w toku dotychczasowego postępowania odmówiono wiary twierdzeniom skarżącej o braku jej wiedzy na temat wyjazdu męża do pracy w Niemczech. Już tylko zaniechanie powiadomienia organów administracji o trwającej blisko 10 miesięcy zmianie ilości osób w gospodarstwie domowym, podważa stanowisko skarżącej o braku jej wiedzy na temat samego faktu wyjazdu męża, ale także jego celu i miejsca wyjazdu.
Tezie tej zaprzecza również brak powiadomienia organów ścigania o utracie kontaktu z mężem i ojcem czworga małoletnich dzieci, a także m.in. zaniechanie domagania się bieżącej alimentacji ze strony ojca dzieci. Wreszcie wspólne działania małżonków w celu uzyskania kolejnych świadczeń pomocowych nie pozwalają uznać, iż skarżąca nie wiedziała o wyjeździe męża do pracy za granicę i nie pozostawała z mężem w kontakcie. Tym samym ocena okoliczności sprawy zaakceptowana w zaskarżonym wyroku odpowiada przedstawionym powyżej kryteriom i nie narusza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zarzut kasacyjny postawiony w tym zakresie nie zasługuje na uznanie, tym bardziej, że ocena okoliczności sprawy zaprezentowana w kasacji nie odpowiada zasadom doświadczenia życiowego wyprowadzonym z zachowania małżonka i rodzica kilkorga małoletnich dzieci. Trafnie natomiast dostrzega Sąd I instancji, iż prezentowane w dotychczasowym postępowaniu stanowisko skarżącej, wzbogacone dodatkowo w skardze kasacyjnej o nowe elementy, obliczone jest na uzyskanie określonego efektu procesowego.
Nie można także potwierdzić zarzutu naruszenia prawa materialnego. Zarzut niewłaściwego zastosowania polega bowiem na tzw. błędzie w subsumcji, co wyraża się w tym, że stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w normie prawnej albo że ustalonego stanu faktycznego błędnie nie "podciągnięto" pod hipotezę określonej normy prawnej (vide: postanowienie SN z dnia 15 października 2001 r., I CKN 102/99, LexPolonica nr 383196). Uzasadnieniem takiego zarzutu powinno być wyjaśnienie, dlaczego przepis przyjęty za podstawę prawną nie ma związku z ustalonym stanem faktycznym i jaki przepis sąd powinien zastosować (vide: wyrok NSA z dnia 14 października 2005 r., I FSK 107/05, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stawiając zarzut niewłaściwego zastosowania art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. autor kasacji nie odwołuje się do tego rodzaju zależności ale wskazuje na postulowaną przez siebie okoliczność faktyczną, iż skarżąca pozostawała w usprawiedliwionym przekonaniu, że nie istnieje żadna okoliczność, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Pozostawanie skarżącej powyższym przekonaniu nie zostało potwierdzone w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego i nie stanowi podstawy faktycznej wyrokowania. Z tego też powodu nie mogło dojść do błędnej subsumpcji art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.
Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.
Uzasadnienie wyroku sporządzono stosownie do art. 193 zdanie 2 p.p.s.a. z uwagi na oddalenie skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji przepis ten wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie 1 p.p.s.a., zawężając je do oceny zarzutów skargi kasacyjnej.
Wniosek o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącej z tytułu pomocy prawnej udzielanej z urzędu podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku (art. 258 – 261 p.p.s.a.).