Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1417/23

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z 23 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1733/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę B.S. (dalej również: "wnioskodawczyni", "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie", "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium") z 19 września 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2687/2022/13929/AGŚ w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Decyzją z 25 sierpnia 2022 r., nr ŚRiDM/8003-10232/22/PK/II, Prezydent Miasta S. (dalej również: "Prezydent", "organ I instancji"), na podstawie art. 3 pkt 11, art. 17, art. 20, art. 23, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "uśr"), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: "kpa"), odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem P.K., na okres od 1 marca 2022 r. do 30 kwietnia 2025 r. Wskazał na powstanie niepełnosprawności po ukończeniu przez podopiecznego 25 roku życia.

Powyższy akt organu I instancji został wydany na skutek ponownego przeprowadzenia postępowania, po uchyleniu przez SKO na podstawie art. 138 § 2 kpa, decyzji Prezydenta z 1 czerwca 2022 r., nr ŚRiDM/8003-10232/22/PK (decyzją z 14 lipca 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1843/2022/9532/AK), wobec stwierdzenia przez organ odwoławczy uchybień w zakresie prowadzenia postępowania dotyczących ustalenia pełnego stanu faktycznego sprawy.

Pismem z 29 sierpnia 2022 r., strona wniosła odwołanie od opisanej wyżej decyzji organu I instancji podnosząc, że powstanie niepełnosprawności ojca po 25 roku życia nie powinno być przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13. Wskazała też, że nie podejmuje zatrudnienia, aby opiekować się ojcem, który wymaga ciągłej opieki, polegającej m.in. na podawaniu lekarstw, pomocy przy kąpieli, przy ubieraniu, toalecie, umawianiu wizyt u lekarza, sprzątaniu, zakupach (w tym lekarstw) i gotowaniu posiłków.

SKO, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, zanegowało wykładnię art. 17 ust. 1b uśr. Zauważyło, że Prezydent nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekającego o niezgodności ww. normy z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyjaśniło, że po wydaniu ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego, data powstania niepełnosprawności nie może stanowić negatywnej przesłanki ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że decyzję Prezydenta uznać należało za prawidłową z innych przyczyn niż podane w jej uzasadnieniu. Za istotną dla rozstrzygnięcia sprawy SKO uznało bowiem okoliczność, że zakres sprawowanej przez odwołującą się opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu. Organ odwoławczy wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowane koniecznością sprawowania takiej opieki.

W ocenie Kolegium, strona musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia jej wykonywanie pracy zarobkowej (choćby w niepełnym wymiarze), a obowiązkiem organów w prowadzonym postępowaniu jest ustalenie związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem takiej opieki. SKO podkreśliło, że czynności jak: zakupy, przygotowywanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, zaopatrywanie w leki, utrzymywanie czystości w mieszkaniu, nie są czynnościami opiekuńczymi wymagającymi całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Oceny takiej, zdaniem organu, nie zmienia podnoszony przez stronę argument, że ojciec potrzebuje pomocy osoby trzeciej przy zejściu na parter do toalety. Podopieczny przez znaczną część dnia przebywa w mieszkaniu sam, nadto nie jest osobą leżącą, pozbawioną możliwości samodzielnego poruszania się, czy też wymagającą szczególnej pielęgnacji.

Skargę na ww. decyzję Kolegium wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach B.S.

Sąd I instancji oddalił skargę uznając, że jest ona bezzasadna, gdyż kwestionowana decyzja nie narusza norm prawa procesowego, ani materialnego.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki podał, że podstawę materialną kwestionowanej decyzji Kolegium stanowiły normy uśr, w szczególności art. 17 tej ustawy. Przytoczył treść ww. przepisu, podkreślając, że ustalenie prawa do wnioskowanego świadczenia związane jest z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Podkreślił, że świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów.

WSA wyjaśnił przy tym, że ustawodawca w przywołanej regulacji stanowi o konieczności niepodejmowania bądź rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tej opieki wymagającą.

Sąd Wojewódzki przychylił się do stanowiska SKO, że przyczyną odmowy przyznania świadczenia, nie może być część art. 17 ust. 1b uśr, która wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W ocenie WSA, w sprawie nie została jednak spełniona przesłanka stanowiąca istotę przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia. Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje, jeżeli osoba wymieniona w tym przepisie nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Koniecznym pozostaje tu bezpośredni związek pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną opieką nad osobą legitymującą się stosownym orzeczeniem.

Powołując się na powyższe oraz w oparciu o ustalenia stanu faktycznego, Sąd I instancji ocenił, że organ odwoławczy zasadnie przyjął, że sprawowana opieka, nie wyklucza podjęcia przez skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. WSA podał, że ojciec skarżącej jest samodzielny w mieszkaniu, nie jest osobą leżącą, a wskazane czynności opiekuńcze: wykonywanie zakupów, przygotowywanie leków i posiłków, utrzymywanie czystości w mieszkaniu, umawianie i towarzyszenie w wizytach lekarskich – których wykonywanie nie jest poddawane pod wątpliwość – wpisują się w czynności opiekuńcze stanowiące pomoc dla osób bliskich jej wymagającej. Zdaniem Sądu, nie mogą one usprawiedliwiać niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i w konsekwencji brak jest bezpośredniego związku między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a opieką sprawowaną nad ojcem.

Sąd Wojewódzki zauważył, że obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki może być realizowany nie tylko przez osobistą opiekę, lecz również może przybrać wymiar finansowy. Samo zaś stwierdzenie konieczności pomocy lub opieki osobie niepełnosprawnej nie oznacza automatycznego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie ją sprawującej. Podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz wyłącznie do tych, którzy sprawując opiekę nad członkiem rodziny czynią to w zakresie uniemożliwiającym im podjęcie pracy zawodowej. Wskazując na powyższe WSA uznał, że zarzut skargi należało uznać za chybiony, a w sprawie nie doszło do naruszenia art. 17 ust. 1 uśr. Dodatkowo wskazał, że przyczyną odmowy nie stało się niewykonywanie opieki "całodobowo", a brak związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną przez skarżącą opieką.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła B.S., kwestionując go w całości i zarzucając Sądowi I instancji: na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "ppsa"), naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

1. - dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nad ojcem nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy, jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - skarżącą sprawuje nad ojcem opiekę w pełnym zakresie, pomagając ojcu nawet w czynnościach samoobsługowych, a w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej' lecz niekoniecznie całodobowej;
2. - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.

Podnosząc powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, alternatywnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. Złożono również wniosek o zwrot kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy w trybie art. 182 § 2 ppsa.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie wskazanych wyżej zarzutów.

Pismem z 12 maja 2023 r. Kolegium udzieliło odpowiedzi na ww. środek zaskarżenia, wnosząc o oddalenie skargi kasacyjnej, jako pozbawionej podstaw.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.

Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Istotą sporu w sprawie jest spełnienie przez skarżącą przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia wobec konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem (art. 17 ust. 4 uśr). Organ odwoławczy i Sąd I instancji stwierdziły, że w stanie faktycznym sprawy brak jest określonego w ww. normie związku przyczynowo-skutkowego. Skargą kasacyjną zakwestionowano również przyjętą przez WSA ocenę zakresu wykonywanych przez skarżącą czynności opiekuńczych, które uznano za "czynności dnia codziennego", których wykonywanie obciąża stronę wobec ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Powyższe okoliczności stały się podstawą odmowy ustalenia przez organy prawa do wnioskowanego świadczenia, stanowisko to podzielił następnie Sąd Wojewódzki, oddalając skargę. W sprawie natomiast sporne nie jest, że na skarżącej ciążył obowiązek alimentacyjny wobec ojca, oraz że osoba podlegająca opiece legitymowała się wymaganym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W tym miejscu przypomnieć należy, że stosownie do art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4 tej normy, jeżeli nie podejmują one zatrudnienia lub rezygnują z niego, bądź z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia również wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.

Zdaniem Składu orzekającego w sprawie, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 uśr, który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 uśr odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 uśr oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodzić się należy ze skarżącą kasacyjnie, że jej ojciec – mimo, że nie jest osobą leżącą i jest w stanie przy pomocy sprzętu ortopedycznego poruszać się w obrębie mieszkania oraz w częściowym zakresie obsługiwać swoje potrzeby – nie powinien zostać uznany za osobę, która nie wymaga stałej opieki innej osoby. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że podopieczny jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 20 kwietnia 2022 r. wskazuje, że przyczyną jego wydania były: upośledzenie narządu ruchu (symbol: 05–R) oraz choroby układu oddechowego i krążenia (symbol: 07–S). Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19 grudnia 2014 r. Ojciec skarżącej został uznany za osobę, której stan zdrowia wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z treści ww. orzeczenia jednoznacznie wynika, że jego możliwości samodzielnego poruszania się są znacznie ograniczone. W aktach sprawy znajduje się również wywiad środowiskowy z 9 sierpnia 2022 r. Na podstawie tego dokumentu przyjęto, że ojciec skarżącej choruje na przykurcz kolan, ma endoprotezę biodra, zwyrodnienia kręgosłupa, problemy z sercem (bajpasy) i wrzody żołądka. Obecnie ma 73 lata. Jest osobą poruszającą się w obrębie zajmowanego mieszkania przy pomocy kuli łokciowej, poza miejscem zamieszkania na wózku – wymaga w tym zakresie pomocy, która jest niezbędna również przy zejściu do toalety, znajdującej się na parterze; czynności samoobsługowe, higieniczne i podanie leków wymagają pomocy córki, która zajmuje się również przygotowaniem posiłków, załatwianiem spraw urzędowych i utrzymaniem czystości w mieszkaniu. W części dotyczącej ustaleń pracownika socjalnego wpisano, że skarżąca jest jedyną osobą, która może pełnić opiekę nad ojcem, a sprawuje w sposób stały i bezpośredni od 2014 r. Wskazano również, że strona zrezygnowała z pracy w charakterze salowej w ZOL w 2014 r., z uwagi na konieczność opieki nad ojcem, która wymagana jest "(...) w stopniu, który uniemożliwia podjęcie pracy."

Sąd I instancji przyjął, że czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą, a wskazane w ramach wywiadu środowiskowego oraz w oświadczeniu skarżącej, nie pozwalają na przyjęcie, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nastąpiła w celu sprawowania opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko takie nie znajduje oparcia w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Trudno bowiem przyjąć, że ojciec skarżącej, który wymaga stałej i długotrwałej opieki, nawet w czynnościach higienicznych, łącznie z dotarciem do toalety, przez sam fakt, że nie jest osobą leżącą nie wymaga poświęcenia czasu i uwagi skarżącej w zakresie, który umożliwiałby jej jednoczesne świadczenie pracy.

Sąd Wojewódzki nie wziął pod uwagę – co nie było kwestionowane przez organy – że strona zrezygnowała z zatrudnienia w roku 2014, który pokrywa się z datą ustalenia stopnia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

W ocenie Sądu kasacyjnego sytuacja zawodowa skarżącej, jest niewątpliwie bezpośrednio związana ze stanem zdrowia i sprawnością jej ojca, a więc również zakresem faktycznej opieki, który zależy bezpośrednio od kondycji podopiecznego. Nieuprawnione również było stanowisko Kolegium, podzielone następnie przez Sąd I instancji, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą miał charakter czynności dnia codziennego i nie kolidował z możliwością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zauważenia w tym miejscu wymaga, że podopieczny jest praktycznie niesamodzielny w poruszaniu się, wykonywaniu czynności higienicznych, a nawet nie ma możliwości samodzielnie dotrzeć do toalety. Trudno w tej sytuacji nie zauważyć, że kwestionowany przez organy i Sąd I instancji związek pomiędzy rezygnacją przez stronę z zatrudnienia i brak możliwości ponownego podjęcia pracy, pozostawały bez związku z koniecznością opieki nad ojcem.

Organy oraz Sąd I instancji w swoich rozważaniach dotyczących zakresu świadczonej przez skarżącą opieki skupiły się na tzw. czynnościach dnia codziennego, pomijając kwestie związane ze specyfiką choroby podopiecznego, ograniczającą mu możliwości poruszania się i samodzielnego funkcjonowania. Skarżąca w 2014 r. zrezygnowała z zatrudnienia, równocześnie opiekuje się synem (co nie koliduje z opieką nad ojcem i nie jest podnoszone przez organy), jednak nie oznacza to, że w zaistniałej sytuacji miała ona możliwość kontynuowania pracy, czy podjęcia zatrudnienia w późniejszym okresie. Z przytaczanego przez organy i Sąd I instancji wywiadu środowiskowego wynika bowiem również, że nie pozwalają jej na to obowiązki związane z opieką.

Zdaniem Sądu kasacyjnego, ocena całokształtu sprawy nie pozwala na przyjęcie, że by stan zdrowia ojca skarżącej był na tyle dobry, by mógł on przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również stanowiska Sądu I instancji, że czynności opiekuńcze, których wykonywanie nie było poddawane pod wątpliwość, "(...) wpisują się w czynności opiekuńcze stanowiące pomoc dla osób bliskich jej wymagającej, i w ocenie Sądu nie mogą usprawiedliwiać niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ustalonym w sprawie stanie faktycznym nie ma bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaną opieką nad ojcem." Słusznie skarżąca kasacyjnie podkreśla, że charakter wykonywanych przez nią czynności opiekuńczych należy odróżnić od czynności dnia codziennego, choćby z uwagi na sam fakt, że obejmują one codzienności opiekunów osób niepełnosprawnych, niezdolnych do samodzielnego wykonania nawet tak wydawałoby się prostych, codziennych zadań.

Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość jego kontynuowania, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana z potrzebami osoby niepełnosprawnej, podlegającej opiece, a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Podkreślić tu należy, że w odniesieniu do sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych szczególnego rozważenia wymaga charakter wykonywanych przez nie czynności opiekuńczych, nawet tych związanych z przygotowaniem posiłku, utrzymaniem czystości w mieszkaniu, podaniem leków, etc. To właśnie czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Zakres czynności i częstotliwość z jaką skarżąca pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu w istotny sposób ogranicza ją czasowo i tym samym eliminuje z rynku pracy.

Biorąc pod uwagę dokumentację zgromadzoną w sprawie, twierdzenia wywiadu środowiskowego oraz treść orzeczenia o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności, a także niekwestionowany przez strony zakres czynności opiekuńczych sprawowanych przez skarżącą wobec ograniczonego w możliwości poruszania się i samodzielnego zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb bytowych ojcem strony, za nieuprawnione uznać należy stanowisko organów i Sądu I instancji, że zakres opieki pozwala opiekunowi na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zdaniem Sądu kasacyjnego całokształt sprawy wskazuje na istnienie bezpośredniego związku pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem.

Ponownie rozpoznając wniosek skarżącej kasacyjnie organ uwzględni wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 uśr oraz ocenę okoliczności niepodejmowania przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnemu ojcu. Weźmie również pod uwagę zmianę stanu prawnego związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa i uchylił zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.