Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 8 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 611/22 oddalił skargę E. S. Ż. (dalej: skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 10 maja 2022 r., nr SKO Gd/5576/21.
W skardze kasacyjnej skarżąca wniosła o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o przeprowadzenie dowodu z dokumentu PIT-11 skarżącej za 2022 r. na fakt wysokości jej zarobków w 2022 r. Skarżąca wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.
Sądowi I instancji zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie:
- - art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7, 77 § 1 oraz 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez oddalenie skargi w niniejszej sprawie, pomimo faktu, iż wydana w niniejszej sprawie decyzja została wydana na podstawie niepoprawnie ustalonego stanu faktycznego przez organy prowadzące sprawę, w tym przede wszystkim poprzez ustalenie, iż sytuacja materialno-życiowa skarżącej jest przejściowa;
- - art. 145 § 1 pkt. 1 lit.c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez oddalenie skargi w niniejszej sprawie, pomimo faktu, iż w wydanej w niniejszej sprawie decyzji zachodzi sprzeczność pomiędzy rozstrzygnięciem a uzasadnieniem.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że organy nie wzięły pod uwagę szeregu okoliczności mających wpływ na kwestie, czy sytuacja skarżącej ma charakter tymczasowy, czy trwały. Organy ani Sąd nie wzięły pod uwagę, iż trudna sytuacja materialna skarżącej rzutować będzie również na wysokość jej emerytury, gdyż wymagalne i orzeczone w prawomocnych orzeczeniach należności będą prawdopodobnie zajmowane przez komornika w drodze egzekucji. Skarżąca cierpi również na liczne problemy zdrowotne, na co skarżąca przedstawiła szereg dowodów w postaci dokumentacji medycznej. Skarżąca od początku podnosiła, iż praktycznie nie jest w stanie pracować z uwagi na swoje problemy zdrowotne, o jej możliwościach zarobkowych świadczy zeznanie PIT 11 za rok 2022 r. Powyższy dokument stanowi potwierdzenie zarówno dotychczasowych twierdzeń skarżącej jak i błędnej oceny dowodów, prowadzącej do błędnego wniosku, iż sytuacja skarżącej jest tymczasowa.
Tymczasem brak aktywności zawodowej nie jest spowodowany brakiem chęci podjęcia pracy, a trudną sytuacją zdrowotną. W ocenie skarżącej, w niniejszej sprawie, zważywszy na jej sytuację życiową i majątkową, zasadnym jest co najmniej rozłożenie należności na raty.
Ponadto, znamiennym jest fakt, iż organ II instancji w uzasadnieniu swojej decyzji wskazuje, iż organ I instancji "trafnie zastosował rozłożenie należności na raty", podczas gdy organ I instancji wniosek ten oddalił i orzekł jedynie o odroczeniu zapłaty należności. Powyższe, w ocenie skarżącej, w sposób dosadny pokazuje sposób zapoznania się organu z materiałem dowodowym, czego WSA nie dostrzegł. W ocenie skarżącej zachodzi zatem sprzeczność pomiędzy rozstrzygnięciem a uzasadnieniem decyzji SKO.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.
W skardze kasacyjnej podniesione zostały jedynie zarzuty naruszenia prawa procesowego tj. art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w zw. z art. 7, 77 § 1 k.p.a. i 80 k.p.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w zw. z art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Skarżąca upatruje ich naruszenie w tym, że Sąd oddalił skargę, mimo iż organy nie zebrały całego niezbędnego materiału dowodowego, a w szczególności błędnie uznały, że sytuacja skarżącej ma charakter przejściowy.
Przed przystąpieniem do ustosunkowania się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Organy obu instancji, po rozpoznaniu wniosku Skarżącej o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych odmówiły umorzenia pozostałej do spłaty należności w wysokości [...] zł i odsetek ustawowych ustalonych na dzień 20 września 2021 r. w kwocie [...] zł, odmówiły rozłożenia na raty pozostałej do spłaty należności oraz odsetek ustawowych, natomiast w pkt 3 decyzji odroczyły termin płatności do 28 lutego 2023 r. pozostałej do spłaty należności oraz odsetek ustawowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, podzielając ustalenia faktyczne poczynione przez organy jak również dokonaną przez nie wykładnię prawa, oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do zgłoszonego przez pełnomocnika wniosku dowodowego należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 106 § 5 p.p.s.a., do postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Odesłanie to oznacza, że odpowiednie zastosowanie mają art. 227, art. 228 § 2, art. 231, art. 233–245 i art. 248–257 k.p.c. Zgodnie z art. 243² k.p.c., dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydawania odrębnego postanowienia, pomijając dowód z takiego dokumentu, sąd wydaje postanowienie. W związku ze złożeniem do akt dokumentu PIT-11 stał się on materiałem sprawy bez potrzeby wydawania w tym zakresie odrębnego postanowienia. Dowód ten nie podważa jednak ustaleń faktycznych przyjętych w sprawie. Organy ustaliły wszak, że sytuacja materialna skarżącej jest na tyle zła, że uzasadnia zastosowanie ulgi pod postacią odroczenia terminu zapłaty należności.
Odroczenie to nastąpiło przy tym do 28 lutego 2023 r., to jest do dnia uzyskania przez skarżącą prawa do emerytury. Złożony dokument dotyczy roku 2022, a zatem nie obrazuje sytuacji finansowej i dochodowej skarżącej w okresie po nabyciu tego prawa, nie obala zatem argumentacji organów, że z chwilą rozpoczęcia pobierania emerytury sytuacja skarżącej ulegnie zmianie, albowiem uzyska ona stały dochód.
Dalej należy wskazać, że zaskarżona decyzja wydana została na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm. dalej u.ś.r.). Zgodne z tym przepisem organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. jest decyzją uznaniową. Oznacza to, że organ musi w pierwszej kolejności ustalić, czy zachodzą okoliczności warunkujące udzielenie przewidzianej nim ulgi. Jeżeli organ ustali, że zachodzą podstawy do udzielenia ulgi, decyduje w ramach uznania administracyjnego, czy i jaki charakter ulgi winien zostać zastosowany (patrz wyrok NSA 7 czerwca 2023 r. o sygn. akt I OSK 1478/22 publik. CBOSA). Bierze wówczas pod uwagę interes społeczny i słuszny interes obywateli.
Jak wynika z uzasadnienia decyzji organów obu instancji, wydając decyzję o odmowie umorzenia należności oraz rozłożenia jej na raty rozważyły istnienie obu tych interesów i ich relację na gruncie rozpoznawanej sprawy. Organy wskazały, m.in. iż w interesie społecznym jest, aby dokonując redystrybucji środków publicznych organy właściwe w sprawach przedmiotowych świadczeń, nie dochodziły ich zwrotu jedynie w wyjątkowych przypadkach. Środki te są ograniczone i co do zasady powinny przysługiwać jedynie uprawnionym. Dlatego też umorzenie nienależnie pobranych świadczeń może nastąpić jednie w przypadku osób znajdujących się w zupełnie wyjątkowej sytuacji.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla prawidłowego jej rozstrzygnięcia i został on przez organy prawidłowo oceniony. Sąd pierwszej instancji nie miał podstaw do kwestionowania rzetelności postępowania dowodowego i prawidłowości ustaleń stanowiących podstawę wydanych w sprawie decyzji. Należy pamiętać, iż o umorzenie należności wystąpiła osoba, która wkrótce miała uzyskać prawo do świadczenia emerytalnego. Skarżąca miała zatem wkrótce pozyskać z tego tytułu środki finansowe. Z tego też względu nie można było przyjąć stanowiska zawartego w skardze kasacyjnej, że aktualna sytuacja skarżącej przesądzała o braku możliwości spłaty zadłużenia. Wskazane powyżej okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że trudna sytuacja finansowa wnioskodawczyni ma charakter przejściowy i w przyszłości istnieje możliwość uregulowania ciążących na stronie zobowiązań.
W tych warunkach, twierdzeniom organów o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego najdalej idących ulg w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości czy też rozłożenia na raty kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych alimentacyjnych, nie można zarzucić dowolności.
Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie znajduje wobec powyższego potwierdzenia. Stan faktyczny ustalono z uwzględnieniem sytuacji rodzinnej i zdrowotnej oraz dochodowej skarżącej. Oceny zebranego materiału dokonano z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego, albowiem nie jest z nim sprzeczna teza, że nabycie prawa do emerytury daje uprawnionemu stały dochód, co w sytuacji osoby uzyskującej niski dochód w zmiennej wysokości od ok. [...] do [...] zł, o ograniczonych możliwościach zarobkowania ze względu na stan zdrowia, stanowi poprawę sytuacji dochodowej. Z tego względu sytuację dochodową skarżącej z chwili orzekania prawidłowo zakwalifikowano jako stan, który ulegnie zmianie z chwilą rozpoczęcia pobierania emerytury. Nie jest natomiast zrozumiałe, z jakich względów – wobec zgłaszanych argumentów skargi kasacyjnej- skarżąca postrzega rozłożenie należności na raty jako korzystniejsze, niż odroczenie płatności.
Rozłożenie na raty należności łączyłoby się wszak z koniecznością aktualnego ponoszenia stałego wydatku w sytuacji, kiedy skarżąca ma niski, zmienny dochód i brak możliwości podjęcia zatrudnienia w szerszym wymiarze. Odroczenie zapłaty stanowi ulgę w aktualnej sytuacji rodziny, nie prowadzi do zwiększenia obciążeń, zaś po upływie okresu odroczenia, jak wskazano skarżącej, nie traci ona możliwości zwrócenia się o zastosowanie ulgi adekwatnej do zaistniałej sytuacji.
Nie uzasadnia uwzględnienia skargi kasacyjnej również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 1 i 3 k.p.a., postawiony w nawiązaniu do zawartej w uzasadnieniu decyzji SKO frazy, że organ I instancji "trafnie zastosował rozłożenia na raty". W kontekście całego uzasadnienia decyzji organu odwoławczego, sformułowanie to zawarte w końcowej jego części, stanowi oczywistą omyłkę, a nie wyraz sprzeczności między rozstrzygnięciem i uzasadnieniem. Treść decyzji organu I instancji została adekwatnie opisana, zarówno przy oznaczeniu przedmiotu zaskarżenia jak i w opisie stanu faktycznego w uzasadnieniu. Nie ma wątpliwości, że SKO oceniało rozstrzygnięcie, którym odmówiono umorzenia i rozłożenia należności na raty, a zastosowano odroczenie terminu płatności i do takiego właśnie rozstrzygnięcia odnosi się stanowisko SKO o prawidłowości zastosowanego rodzaju ulgi.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.
Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, należy wskazać, że wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne jest od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) i przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. Z tego też względu wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku.