Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 159/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 15 listopada 2021 r. nr SKO.4106.1124.2021 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Zaskarżoną do Sądu decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Kroczyce z dnia 16 września 2021 r., odmawiającą [...] prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem [...]. W uzasadnieniu organ odwoławczy nie zgodził się ze stanowiskiem organu I instancji odnośnie czasu uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności jednakże wskazał, że świadczenie nie przysługuje bowiem zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. SKO poddało też w wątpliwość czy opieka nad mężem wymaga rzeczywiście zaangażowania skarżącej przez cały dzień oraz że nie uniemożliwiają jej podjęcia zatrudnienia.
Jednocześnie stwierdziło, że mąż strony nie jest osobą leżącą i jest zdolny do samoobsługi, a strona z racji ukończenia 75 roku sama wymaga opieki i pobiera zasiłek pielęgnacyjny. W związku z powyższym w opiece nad jej mężem uczestniczą wszyscy domownicy, w tym syn, synowa i wnuki.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na powyższą decyzję wniosła [...].
Sąd I instancji uznał, że skarga jest nieuzasadniona. W ocenie Sądu, w obecnych realiach pozbawienie w całości świadczenia pielęgnacyjnego opiekuna otrzymującego świadczenie niższe, znajduje uzasadnienie w dyrektywach wykładni systemowej oraz funkcjonalnej i celowościowej i nie narusza konstytucyjnej zasady równości. Podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne jest dedykowane osobom w wieku produkcyjnym. Nadto Sąd zauważył, że podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy, tymczasem zdaniem Sądu zasadnie SKO uznało, że opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem przy znacznym współudziale syna, synowej i wnuków nie spełnia wskazanych warunków.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiodła [...] zaskarżając wyrok w całości i zarzucając:
- I. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przez błędne uznanie, że pobieranie przez [...] świadczenia emerytalnego wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem [...],
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez niezasadne uznanie, że żona niepełnosprawnego [...] nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem,
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez niezasadne uznanie, że żona niepełnosprawnego [...] nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia.
- II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Orzecznika ZUS z dnia 27 maja 2015 r. Nr akt 494238 o całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji, że niepełnosprawny [...] nie wymaga stałej opieki żony, która nie musiała rezygnować z zatrudnienia.
Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie w całości złożonej skargi, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz zrzeczono się rozprawy.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą jednak okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 - 6 p.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów zawartych w podstawach skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Przypomnieć należy, że ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego [...] sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem [...]. Bezsporne jest, że [...] legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca, jako jego żona, w myśl art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r. jest osobą z katalogu osób zobowiązanych do spełniania świadczeń alimentacyjnych, o których mowa w przepisach prawnorodzinnych. Bezspornie też [...] ma ustalone prawo do emerytury, zaś świadczenie emerytalne pobiera z KRUS. Jednocześnie mąż strony [...] nie jest osobą leżącą, jest także zdolny do samoobsługi, a [...] z racji ukończenia 75 roku sama wymaga opieki i pobiera dodatek pielęgnacyjny.
W związku z powyższym w opiece nad jej mężem [...] uczestniczą wszyscy domownicy, w tym syn, synowa i wnuki. W toku postępowania administracyjnego ustalono także, że skarżąca w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjne pobierała emeryturę z KRUS wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym, co także jest niesporne.
Zagadnieniem wymagającym wyjaśnienia w niniejszej sprawie jest zatem czy świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane małżonkowi, który nie sprawuje opieki nad chorym członkiem rodziny samodzielnie, a wspiera go w tym cała rodzina, w tym dzieci i wnuki, nadto na dzień złożenia wniosku pobiera świadczenie emerytalne.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Założeniem i celem przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Pozbawienie prawa do całości świadczenia pielęgnacyjnego osób mających ustalone prawo do emerytury bądź pobierających emeryturę w niższej wysokości niż to świadczenie - powoduje, że ten cel nie jest w stosunku do tej grupy opiekunów realizowany, mimo że sprawując opiekę po uzyskaniu prawa do emerytury opiekun nie może podjąć pracy zarobkowej (również tak jak ma to miejsce w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego).
Istotną cechą osób, będących adresatami zawartej w nim normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest zarówno sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, jak i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. może mieć zastosowanie do osób spełniających warunki pozytywne uzyskania prawa do świadczenia. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest świadczeniem wyłącznie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, przysługuje osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie tych przesłanek pozytywnych jest warunkiem koniecznym. Świadczenie ma na celu dostarczać środków utrzymania tym opiekunom osób niepełnosprawnych, którzy z powodu sprawowanej opieki nie mogą podjąć pracy. W piśmiennictwie wskazuje się, że "istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom rezygnującym z zatrudnienia z uwagi na konieczność objęcia opieką niepełnosprawnego członka rodziny.
Świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów. Świadczenie to stanowi zatem ekwiwalent zarobków za pracę. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi, który nie może wykonywać pracy z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i traci możliwość zarobkowania" (zob. B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, red. P. Rączka, Warszawa 2021, art. 17). Powyższa kwestia była już wielokrotnie analizowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie zależności pomiędzy uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego i uprawnieniem do świadczenia emerytalno-rentowego oraz możliwości dokonania wyboru przez uprawnionego, które świadczenie chce pobierać. Naczelny Sąd Administracyjny podziela przedstawiony w orzecznictwie sposób rozwiązania problemu zależności pomiędzy uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego i uprawnieniem do świadczenia emerytalno-rentowego, przychylając się tym samym do stanowiska - zarówno możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie mającej prawo do emerytury, jak i możliwości wyboru korzystniejszego w danym momencie świadczenia - wyrażonego w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 czerwca 2022 r. I OSK 1590/21; z dnia 14 czerwca 2022 r. I OSK 1562/21; z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20, z dnia 27 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 2375/19, z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 764/20, z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. I OSK 2010/20, z dnia 25 czerwca 2021r., sygn. I OSK 563/21; z dnia 12 października 2021 r., sygn. I OSK 544/21; z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. I OSK 917/21; z dnia 9 lutego 2022 r., sygn. I OSK 1072/21; z dnia 11 lutego 2022 r., sygn. I OSK 1166/21 – polegającego na umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka [...].
W rozpoznawanej sprawie, z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła [...] - żona niepełnosprawnego w stopniu znacznym [...]. [...] ma ustalone prawo do emerytury, którą pobiera. Skarżąca - co wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego - w okresie od dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego do dnia orzekania przez organy w sprawie nie doprowadziła do wstrzymania wypłaty należnej jej emerytury, czyli nadal ją pobierała, nie złożyła także deklaracji o gotowości jej zawieszenia w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zasadnie zatem stwierdziły organy orzekające w sprawie, jak również Sąd I instancji, że brak było możliwości przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia z uwagi na występowanie w całym okresie, pomiędzy dniem złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne a dniem wydania decyzji, negatywnej przesłanki warunkującej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Nie chodzi bowiem o sam fakt posiadania przyznanego prawa do emerytury, lecz - w świetle wyżej opisanej i przyjętej wykładni - o podjęcie decyzji, które z korzystniejszych świadczeń skarżąca chce pobierać. Jeżeli uznała, że korzystniejsze jest świadczenie pielęgnacyjne winna była zawiesić pobieranie emerytury. Skoro zaś tego nie uczyniła - nie spełniła przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o czym prawidłowo orzekł Sąd wojewódzki (por. wyroki NSA z dnia: 2 marca 2023 r. I OSK 630/22, 4 kwietnia 2023 r. I OSK 805/22, publ: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym za niezasadny uznać należało zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Wyjaśnić jednocześnie należy, że stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W tym kontekście mylne jest stanowisko Sądu I instancji stanowiące, że świadczenie pielęgnacyjne jest dedykowane osobom w wieku produkcyjnym.
Osoba pobierająca świadczenie emerytalne również może podejmować pracę zarobkową, i tym samym również może utracić korzyści płynące z jej rezygnacji w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Stanowisko Sądu I instancji w pozostałym jednak kontekście - tj. w kwestii uznania po analizie akt sprawy, że o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się 75 letnia [...], sama wymagająca częściowej opieki, pobierająca dodatek pielęgnacyjny, oraz będąca jednym z kilku opiekunów [...], wraz z synem synową i wnukami - należy uznać za właściwe. Świadczenie pielęgnacyjne z ekonomicznego punktu widzenia dedykowane jest jednej osobie rezygnującej z aktywności zawodowej, a więc wolą ustawodawcy było zabezpieczenie osoby rezygnującej z aktywności zawodowej, w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W rozpoznawanej sprawie mamy jednak nieco inną sytuację, bowiem opiekę nad niepełnosprawnym [...] sprawuje cała rodzina, a nie tylko wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne żona.
Tym samym za niezasadny uznać należy błędnie sformułowany zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez niezasadne uznanie, że żona niepełnosprawnego [...] nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem. Sąd I instancji nie dokonał takiej - zarzucanej - interpretacji. Odnośnie tego zarzutu wskazać należy, że skarżąca kasacyjnie jako żona niepełnosprawnego w znacznym stopniu [...] jest osobą znajdującą się w katalogu osób uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże zgodzić się należy ze stanowiskiem zarówno organów, jak i Sądu I instancji - że z akt sprawy wynika, że [...] opiekuje się cała rodzina, czyli żona, przy współudziale syna, synowej i wnuków, zamieszkujących w tym samym domu, tym samym [...] nie jest jedyną osobą, na której faktycznie spoczywa opieka.
Tymczasem świadczenie pielęgnacyjne z założenia ustawowego ma być przyznawane osobie, która jako jedyna ponosi ciężar troski, opieki, które są tak absorbujące, że jednocześnie właśnie z tego powodu rezygnuje z pracy (zarobków). Skoro [...] opiekuje się cała rodzina - to skarżąca kasacyjnie, jako nie jedyna opiekująca się - nie spełnia wskazanych warunków.
Wobec zebranego materiału dowodowego, jak również wobec rozważenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wszystkich okoliczności faktycznych w decyzji, i Sąd I instancji w wyroku, nie było podstaw do stawiania organowi oraz Sądowi I instancji zarzutu błędnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie uwzględnienia skargi. Wszystkie wymagane przepisami prawa ustalenia zostały w sprawie poczynione i zgodnie z wolą ustawodawcy prawidłowo przeanalizowane i ocenione zarówno przez organy orzekające w sprawie, jak i Sąd wojewódzki, które dokonały prawidłowej subsumcji prawa. Tym samym za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.
Sąd I instancji, mimo częściowo błędnego uzasadnienia wyroku, dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego i wykładni zarzucanych w skardze kasacyjnej art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Tym samym za niezasadne uznać należy zarzuty naruszenia prawa materialnego. Wobec prawidłowego wyroku za niezasadny uznać również należało zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., skargę kasacyjną oddalił.