Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 21 listopada 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 1088/17 oddalił skargę B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne:
Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. przyznał B. M. (skarżąca), świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym synem G. W. na okres od 1 grudnia 2014 r. do 31 grudnia 2018 r.
Następnie pismem z dnia 23 lutego 2017 r. organ zawiadomił skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z uzyskaniem prawa do renty.
W dniu 6 marca 2017r. do MGOPS w S. wpłynęła kopia decyzji KRUS przyznająca B. M., na jej wniosek z dnia 7 października 2016 r., prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności od dnia 7 października 2016 r. do dnia 31 października 2017 r.
Decyzją z dnia [...] maja 2017 r. Kierownik M-GOPS w S. zmienił decyzję z [...] stycznia 2015 r. odmawiając przyznania B. M. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem G. W. Następnie Zastępca Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działając z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy S., decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r., na podstawie m.in. art. 17, art. 20 ust. 3, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2016. 1518 z późn. zm.) – dalej u.ś.r., w związku ze zmianą sytuacji oraz decyzją z dnia [...] maja 2017 r., ustalił skarżącej, kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w łącznej wysokości 2.706,00 zł za okres od 1 grudnia 2016 r. do 31 stycznia 2017 r. (tj. świadczenie pielęgnacyjne za okres: od 1 grudnia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. w wysokości 1.300,00 zł; od 1 stycznia 2017 r. do 31 stycznia 2017 r. w wysokości 1.406,00 zł); zobowiązał ww. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych; poinformował, że do kwoty należności głównej doliczone będą odsetki ustawowe za opóźnienie naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego do dnia spłaty. Łączna wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie od należności głównej, ustalonych na dzień 29 czerwca 2017 r. (tj. na dzień wydania decyzji) wynosi 85,06 zł i wzrasta z każdym kolejnym dniem, aż do całkowitej spłaty; oraz poinformował, że kwotę, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, należy wpłacić na podstawowy rachunek Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, gdyż zostały one zarówno przez syna, jak i przez nią skonsumowane. Wskazała, że środki ze świadczenia zostały wydane na bieżące potrzeby takie jak: wyżywienie, media, środki czystości, ubranie itp.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium uznało, że w przedmiotowej sprawie zaistniały przesłanki uzasadniające orzeczenie o świadczeniach nienależnie pobranych oraz o zobowiązaniu skarżącej do ich zwrotu. Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. zostało przyznane skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym synem, natomiast decyzją KRUS z dnia [...] grudnia 2016 r. przyznano jej również prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności na okres od dnia 7 października 2016 r. do 31 października 2017 r., z tym że przekazanie świadczeń za okres od 7 października 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. nastąpiło w dniu 19 grudnia 2016 r. Skarżąca składając w dniu 29 grudnia 2014 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego została w sposób jasny i konkretny pouczona o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej do tego świadczenia, w tym m.in. o fakcie uzyskania prawa do renty. Z pouczenia na formularzu wniosku w sposób czytelny wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie sprawującej opiekę, jeżeli ma ustalone prawo do renty. W ocenie Kolegium, zasadnie organ l instancji przyjął, że skarżąca pobrała świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 grudnia 2016 r. do 31 stycznia 2017 r., pomimo zaistnienia okoliczności powodujących utratę prawa do tego świadczenia, bowiem wbrew obowiązkowi, o którym była prawidłowo pouczona, nie poinformowała organu, że decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. zostało jej przyznane prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy i świadczenie to zostało wypłacone w tym samym miesiącu. A zatem, jak podkreślił, doszło do kumulacji przyznania tych dwóch świadczeń, podczas gdy przepis art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie wyklucza taką możliwość. Kolegium wskazało, że badanie sytuacji materialnej i możliwości finansowych strony zobowiązanej do zwrotu świadczeń rodzinnych jako nienależnie pobranych, może nastąpić dopiero po wydaniu decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń, nie zaś w trakcie takiego postępowania. W tym celu skarżąca powinna złożyć odrębny wniosek do organu pomocowego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca wyraziła swoje niezadowolenie z wydanego rozstrzygnięcia, oraz wniosła o uchylenie decyzji I i II instancji i o umorzenie całej kwoty.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu Sąd I instancji przytoczył treść art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 1 lit. a oraz art. 30 u.ś.r. i wskazał, że w świetle tych przepisów świadczenie pielęgnacyjne dla opiekuna nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Zdaniem Sądu I instancji, taka sytuacja wystąpiła w realiach rozpoznawanej sprawy. Z akt sprawy wynika, że decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. zostało przyznane skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym synem na okres od 1 grudnia 2014 r. do 31 grudnia 2018 r. Z kolei decyzją KRUS z dnia [...] grudnia 2016 r. przyznano jej prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności na okres od dnia 7 października 2016 r. (tj. dnia złożenia wniosku o przyznanie renty) do 31 października 2017 r., z tym że przekazanie świadczeń za okres do 7 października 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. następuje w dniu 19 grudnia 2016 r. Akta sprawy dowodzą również, że skarżąca składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego została prawidłowo pouczona, w sposób jasny i konkretny o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tego świadczenia, w tym o fakcie uzyskania prawa do renty. Złożyła przy tym stosowne podpisy pod częścią II wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Biorąc pod uwagę powyższe oraz okoliczność, że skarżąca nie jest osobą starszą, a treść sformułowanego pouczenia była wystarczająco zrozumiała, oczywistym jest, iż powinna ona poinformować organ o uzyskaniu prawa do renty, a tego nie uczyniła. Zdaniem Sądu I instancji, nie ma zatem podstaw do twierdzenia o braku świadomości w działaniach skarżącej. Pobrała ona świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 grudnia 2016 r. do 31 stycznia 2017 r., pomimo zaistnienia okoliczności powodujących utratę prawa do tego świadczenia, a mianowicie prawa do renty. Pomimo ciążącego na niej obowiązku poinformowania organu o uzyskania prawa do renty, nie uczyniła tego i świadczenie to zostało wypłacone w tym samym miesiącu. Doszło więc do zbiegu przyznania dwóch świadczeń, podczas gdy przepis art. 17 ust. 5 pkt 1a u.o.ś.r. wyraźnie wyklucza taką możliwość.
Mając powyższe na względzie WSA w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369) – dalej "P.p.s.a.".
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła B. M. wnosząc o jego uchylenie w całości oraz uchylenie zaskarżonej decyzji, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a w każdym przypadku - o przyznanie pełnomocnikowi skarżącej kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:
- naruszenie przepisów postępowania, tj.:
- art. 145 § 1 pkt 1 lity c P.p.s.a. przez oddalenie skargi, mimo naruszenia w toku postępowania administracyjnego przez SKO w T. przepisów postępowania: art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. poprzez niedopełnienie obowiązku zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy, a także oceny tego materiału w sposób określony w art. 80 K.p.a., bowiem z rozważań organu nie wynika, by w sposób wyczerpujący zbadał kwestię pouczenia skarżącej o przyczynach utraty prawa do przyznanego świadczenia i by w prawidłowy sposób dokonał oceny zebranego materiału, ani też by w sposób wyczerpujący zbadał kwestię świadomości skarżącej odnośnie pobrania świadczenia nienależnie, co w efekcie doprowadziło do utrzymania w mocy sprzecznej z prawem decyzji Kolegium z dnia 27 lipca 2017 r.
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przez oddalenie skargi, mimo naruszenia w toku postępowania administracyjnego przez SKO w T. przepisów postępowania: art. 8 i art. 9 K.p.a. poprzez niedopełnienie obowiązku należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego oraz czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, a to nieprawidłowe pouczenie skarżącej o przyczynach utraty prawa do przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego,
- art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez niepełne przedstawienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanu faktycznego i prawnego, całkowity brak odniesienia się do argumentacji pełnomocnika skarżącej, przedstawionej na rozprawie oraz przedstawienie oceny prawnej z pominięciem ugruntowanej linii orzeczniczej w zakresie wymogów prawidłowego pouczenia oraz złej wiary przy świadczeniu pobranym nienależnie.,
- art. 133 P.p.s.a. poprzez pominięcie dowodu z pisma skarżącej do MGOPS-u w S. z dnia 24 lutego 2017 r., w którym brak przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego za luty 2017 r. traktuje jako pomyłkę organu, a który to dowód świadczy o braku świadomości skarżącej o pobraniu świadczenia nienależnie;
- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust 2 pkt 1 w zw. z art. 30 ust. 1 u.ś.r. przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że skarżąca składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego została prawidłowo pouczona, w sposób jasny i konkretny o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tego świadczenia, w tym o fakcie uzyskania prawa do renty, podczas gdy pouczenie to nie zostało stronie zakomunikowane w sposób zrozumiały, a przede wszystkim spoczywa w aktach administracyjnych sprawy i skarżąca nie miała swobodnego dostępu do pouczenia - co w konsekwencji doprowadziło do utrzymania w mocy sprzecznej z prawem decyzji Kolegium z dnia [...] lipca 2017
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W przedmiotowej sprawie kasacja zawiera zarzuty naruszenia zarówno prawa procesowego jak i materialnego, co odpowiada regulacjom przepisu art. 174 P.p.s.a.
Aby zarzut naruszenia przepisów procedury mógł skutkować podważeniem zaskarżonego wyroku autor kasacji winien wykazać nie tylko że do naruszenia doszło ale także że mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy(art. 174 pkt.2 P.p.s.a.). Skuteczne podniesienie takiego zarzutu wymaga zatem uprawdopodobnienia istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania a treścią rozstrzygnięcia, polegającego na tym, że gdyby do tego uchybienia nie doszło, to treść rozstrzygnięcia podjętego wyrokiem byłaby inna. Nakłada to na skarżącego kasacyjnie obowiązek uzasadnienia, że następstwa stwierdzonych uchybień były na tyle istotne, iż kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia.
Z kolei konstruując zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego należy sprecyzować, czy przybrał on formę błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, sporządzający skargę kasacyjną winien wyjaśnić jak określony przepis powinien być rozumiany i na czym polegał błąd w interpretacji tego przepisu przez sąd. Natomiast naruszenie prawa materialnego przez jego błędne zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, tj. błędnym uznaniu stanu faktycznego ustalonego w sprawie za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w mającej zastosowanie w sprawie normie prawnej. W związku z tym, stawiając w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego, strona powinna określić, czy naruszenie to nastąpiło przez błędną wykładnię lub jego niewłaściwe zastosowanie. W pierwszym przypadku należy wskazać, jak naruszony przepis zinterpretował sąd pierwszej instancji w zaskarżonym orzeczeniu, a jaka, zdaniem strony, powinna być jego prawidłowa wykładnia. Wskazując na drugą postać naruszenia prawa materialnego, wnoszący skargę kasacyjną zobowiązany jest do wyjaśnienia, dlaczego przepis (hipoteza wyprowadzonej z tego przepisu normy prawnej), który sąd I instancji przyjął za mający zastosowanie w sprawie, "nie przystaje" do stanu faktycznego ustalonego w sprawie i jaki przepis powinien mieć zastosowanie.
Przystępując do oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego wskazać należy, iż w kasacji nie dowiedziono ich zasadności.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do najdalej idącego zarzutu wskazać należy, że kontrolowany sąd nie dopuścił się naruszenia art. 141§4 P.p.s.a. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. może wprawdzie stanowić samodzielną podstawę kasacyjną jednak tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego, przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ponadto, aby zarzut taki mógł stanowić samodzielną podstawę skargi kasacyjnej, wskazana wada uzasadnienia musi być na tyle istotna, że może to mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Okoliczność, że skarżąca nie zgadza się z argumentacją zaprezentowaną w uzasadnieniu kontrolowanego wyroku, czy wręcz uważa ją za błędną, nie oznacza naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.
Nie znalazły akceptacji sądu II instancji także zarzuty naruszenia przepisu art. 145 P.p.s.a. w związku z art. 7,77§1, 80 kpa, a także przepisu art. 133 P.p.s.a.
W istocie bowiem słusznie przyjął kontrolowany sąd, że materiał dowodowy został zebrany i oceniony przez organy w zgodzie z powyższymi regulacjami.
Wbrew stanowisku kasacji pouczenia zredagowane zostały w sposób zrozumiały dla osób nie mających wykształcenia prawniczego. Ich treść nie pozostawia żadnych niejasności co do tego jakie okoliczności mają znaczenie dla przyznania uprawnień opiekunowi niepełnosprawnego, a także jakie zdarzenia, zaistniałe w trakcie otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego rodzą obowiązek poinformowania o nich organu ze względu na utratę prawa do ich otrzymywania.
Zaznaczyć w tym miejscu należy, że wymagane pouczenia zawarto nie tylko w druku wniosku o ustalenie prawa, ale także w decyzji ustalającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, co pozwalało skarżącej kasacyjnie na bieżące kontrolowanie, czy wystąpiły zdarzenia wykluczające prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z tego też względu nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej kasacyjnie, że sposób w jaki dokonywano pouczeń, w tym także ich nadmiernie lakoniczna treść usprawiedliwiała dokonane przez skarżącą kasacyjnie naruszenie, a w konsekwencji czyniła bezpodstawnym zobowiązanie do zwrotu. Z tego też względu zarzut naruszenia przez organy przepisu art.8,9 kpa, jako niezasadny nie mógł skutecznie podważyć kontrolowanego wyroku.
Nie mógł znaleźć aprobaty sądu II instancji zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego ze względu na jego wadliwą konstrukcję. Wskazując na błędną wykładnię art. 30 ust. 2 pkt.1 w związku z art. 30 ust.1 u.ś.r. nie poczyniono żadnych rozważań co do interpretacji tej normy, uchybienie odniesiono wyłącznie do wadliwości ustaleń faktycznych, które mogą uzasadniać wyłącznie zarzuty natury procesowej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano iż ten sposób konstrukcji zarzutu prawa materialnego prowadzi do niedopuszczalnego zastępowania zarzutu naruszenia przepisów postępowania zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
----------------------- 5